فهرست مطالب
پیشگفتار ۱۳
مقدمه ۱۵
فصل نخست: دراندازی طرح شکلی پژوهش ۱۷
بخش نخست: مسئلۀ وضعیت حقوقی گروههای غیردولتی مسلح ۱۷
گفتار نخست: طرح مسئله ۱۷
گفتار دوم: وضعیت و شخصیت حقوقی کنشگران بینالمللی از مناظر حقوق بینالمللی جاری ۲۱
بخش دوم: روش و مدل مطالعۀ شخصیت حقوقی گروههای غیردولتی مسلح ۲۵
گفتار نخست: ضرورت افقگشایی از مسئلۀ شخصیت حقوقی بینالمللی گروههای غیردولتی مسلح ۲۵
گفتار دوم: نوع، روش و محدودۀ مطالعۀ شخصیت حقوقی بینالمللی گروههای غیردولتی مسلح ۲۶
گفتار سوم: مدل منطقی بینارشتهای: شخصیت حقوقی گروههای غیردولتی مسلح در حقوق بینالملل، از مدخل روابط بینالملل ۲۹
فصل دوم: مبانی مفهومی، نظری و فرانظری پژوهش ۳۱
بخش نخست: بنیان مفهومی پژوهش ۳۲
گفتار نخست: مفهوم شخصیت حقوقی ۳۳
۱. تعریف و انواع شخصیت ۳۳
گفتار دوم: مفهوم گروههای غیردولتی مسلح ۳۷
۱. تعریف ارزشگذارانه از گروههای غیردولتی مسلح ۳۷
۲. تعریف واقعگرایانه از گروههای غیردولتی مسلح ۳۸
۳. تعریف حقوقی از گروههای غیردولتی مسلح ۳۹
۴. تعریف جامع از مفهوم گروههای غیردولتی مسلح ۴۰
گفتار سوم: حقوق بشردوستانۀ بینالمللی ۴۰
گفتار چهارم: ارتباط منطقی مفاهیم بنیادین پژوهش ۴۱
بخش دوم: بنیان نظری پژوهش ۴۲
گفتار نخست: نظریههای روابط بینالمللی ۴۴
۱. رویکرد واقعگرایانه ۴۴
۲. رویکرد انتقادی ۵۳
گفتار دوم: نظریات شخصیت حقوقی ۶۰
۱. نظریات شخصیت حقوقی داخلی ۶۰
۲. نظریات شخصیت حقوقی بینالمللی ۶۱
بخش سوم: بنیان فرانظری پژوهش ۶۸
گفتار نخست: تعینبخشی فرانظریه به روند پژوهش ۶۸
۱. فرانظریه و انتخاب روشهای پژوهش مناسب ۶۹
گفتار دوم: روششناسی و روشهای پژوهش ۷۱
۱. توصیف هستی مورد مشاهده ۷۱
۲. تبیین هستی توصیفشده ۷۶
۳. تجویز: ارائۀ بدیل و راهبردپردازی ۷۸
۴. تفسیر ۸۰
نتیجهگیری ۸۶
فصل سوم: مطالعۀ تجربی اندرکنش گروههای غیردولتی مسلح در مخاصمۀ عراق- سوریه ۸۹
بخش نخست: زمینۀ مطالعۀ تجربی مخاصمه در میدان نبرد عراق- سوریه ۹۰
بخش دوم: درگیری گروههای غیردولتی مسلح در دور اول مخاصمۀ عراق ۹۱
گفتار نخست: مرحلۀ نخست مخاصمه: حملۀ آمریکا به عراق ۹۱
گفتار دوم: مرحلۀ دوم مخاصمه: جنگ نامتقارن گروههای غیردولتی مسلح ۹۶
گفتار سوم: مرحلۀ سوم: مرحلۀ گذار در خشونت ۱۰۲
بخش سوم: درگیری گروههای غیردولتی مسلح در سوریه ۱۰۳
گفتار نخست: مرحلۀ نخست خشونت: شورش ضد دولتی ۱۰۴
گفتار دوم: مرحلۀ دوم مخاصمه: آغاز مخاصمه ۱۰۵
گفتار سوم: مرحلۀ سوم مخاصمه: مداخلات دولتی مستقیم در مخاصمۀ سوریه ۱۱۲
بخش چهارم: درگیری گروههای غیردولتی مسلح در دور دوم مخاصمۀ عراق ۱۱۴
گفتار نخست: مرحلۀ چهارم: سرایت مخاصمه از سوریه به عراق ۱۱۴
گفتار دوم: مرحلۀ پنجم: مخاصمۀ گروههای شیعی و ائتلاف تحت رهبری آمریکا در عراق ۱۱۹
گفتار سوم: مرحلۀ ششم مخاصمه در عراق ۱۲۰
نتیجهگیری ۱۲۲
فصل چهارم: مطالعۀ درگیری گروههای غیردولتی مسلح در مخاصمۀ عراق- سوریه، در حقوق بشردوستانۀ بینالمللی ۱۲۵
بخش اول: حقوق بشردوستانۀ بینالمللی قابل کاربست در مخاصمات مسلحانۀ بینالمللی و غیربینالمللی ۱۲۶
گفتار نخست: حقوق قابل کاربست بر مخاصمات مسلحانه ۱۲۶
۱. حقوق توسل به زور ۱۲۶
۲. حقوق مخاصمات مسلحانه ۱۲۷
۳. رابطۀ منطقی حقوق توسل به زور، حقوق مخاصمات مسلحانه، و حقوق بشردوستانۀ بینالمللی ۱۲۸
گفتار دوم: حقوق بشردوستانۀ بینالمللی قابل کاربست در مخاصمات مسلحانه ۱۲۹
۱. شکلگیری و تحول حقوق بشردوستانۀ بینالمللی ۱۳۰
۲. اصول اساسی حقوق بشردوستانۀ بینالمللی ۱۳۱
۳. منابع حقوق بشردوستانۀ بینالمللی ۱۳۳
گفتار سوم: حقوق بشردوستانۀ بینالمللی معاهداتی ۱۳۵
۱. حقوق بشردوستانۀ بینالمللی معاهداتی در مخاصمات مسلحانۀ غیربینالمللی ۱۳۷
۲. شناسایی مخاصمات مسلحانۀ غیربینالمللی در حقوق بشردوستانۀ بینالمللی ۱۳۸
گفتار چهارم: حقوق بشردوستانۀ بینالمللی عرفی ۱۴۰
۱. ماهیت مکمل حقوق بشردوستانۀ بینالمللی عرفی ۱۴۰
۲. عناصر قاعدۀ عرفی در حقوق بشردوستانۀ بینالمللی ۱۴۳
بخش دوم: تبیین و تفسیر وضعیت گروههای غیردولتی مسلح در مخاصمۀ مسلحانۀ عراق- سوریه در حقوق بشردوستانۀ بینالمللی معاهداتی ۱۴۷
گفتار نخست: آمیزش شواهد تجربی و معیارهای حقوقی حقوق بشردوستانۀ بینالمللی ۱۴۷
گفتار دوم: طبقهبندی مخاصمۀ عراق- سوریه در حقوق بشردوستانۀ بینالمللی ۱۴۸
۱. دور نخست مخاصمۀ عراق ۱۴۸
۲. مخاصمۀ سوریه ۱۵۳
۳. دور دوم مخاصمۀ عراق ۱۵۵
بخش سوم: تبیین و تفسیر درگیری گروههای غیردولتی مسلح در مخاصمۀ عراق- سوریه در حقوق بشردوستانۀ بینالمللی عرفی ۱۵۷
گفتار نخست: روند تحولی کاربست حقوق بشردوستانۀ بینالمللی عرفی بر مخاصمات مسلحانۀ غیربینالمللی ۱۵۸
۱. منزلت عرفی حقوق بشردوستانۀ بینالمللی معاهداتی قابل کاربست در مخاصمات مسلحانۀ غیربینالمللی ۱۵۸
۲. کاربست اصول حقوق بشردوستانۀ بینالمللی بر مخاصمات مسلحانۀ غیربینالمللی ۱۶۲
۳. کاربست قواعد حقوق بشردوستانۀ مخاصمات مسلحانۀ بینالمللی در مخاصمات مسلحانۀ غیربینالمللی ۱۶۶
۴. کاربست قواعد حقوق بشردوستانۀ بینالمللی بر «مخاصمات مسلحانه»، بدون تمایزگذاری در منبع قواعد ۱۶۷
گفتار دوم: تبیین و تفسیر درگیری گروههای غیردولتی مسلح در مخاصمۀ مسلحانۀ عراق- سوریه در حقوق بشردوستانۀ بینالمللی عرفی ۱۷۲
نتیجهگیری ۱۷۷
فصل پنجم: وضعیت حقوق و تعهدات و شخصیت حقوقی گروههای غیردولتی مسلح در حقوق بشردوستانۀ بینالمللی ۱۷۹
بخش نخست: تفسیر وضعیت حقوق و تعهدات و شخصیت حقوقی گروههای غیردولتی مسلح در حقوق بشردوستانۀ بینالمللی معاهداتی ۱۸۰
گفتار نخست: بررسی وضعیت و شخصیت حقوقی گروههای غیردولتی مسلح درگیر در مخاصمۀ عراق- سوریه، در حقوق بشردوستانۀ بینالمللی معاهداتی ۱۸۰
۱. زمینۀ حقوقی وضعیت حقوق و تعهدات و شخصیت حقوقی گروههای غیردولتی مسلح، در حقوق بشردوستانۀ بینالمللی معاهداتی ۱۸۱
۲. وضعیت حقوق و تعهدات و شخصیت حقوقی گروههای غیردولتی مسلح در مخاصمۀ عراق ۱۸۳
۳. وضعیت حقوق و تعهدات و شخصیت حقوقی گروههای غیردولتی مسلح در مخاصمۀ سوریه ۱۸۸
گفتار دوم: تبیین سیاسی از مخاصمۀ مسلحانۀ بینالمللیِ داخلیشده، بهعنوان مدخل بازطبقهبندی مخاصمات مسلحانه ۱۹۱
بخش دوم: تغییر الگوی غالب مخاصمات به مخاصمات مسلحانۀ غیربینالمللی در دورۀ پس از تصویب پروتکل الحاقی دوم: موضوعیت سیاسی گروههای غیردولتی مسلح ۱۹۲
گفتار نخست: روند غلبۀ مخاصمات مسلحانۀ غیربینالمللی به نسبت مخاصمات مسلحانۀ بینالمللی ۱۹۳
۱. سیر تحول مخاصمات استعماری در عصر جنگ سرد ۱۹۳
۲. غلبۀ مخاصمات مسلحانۀ غیربینالمللی به جای مخاصمات مسلحانۀ بینالمللی ۱۹۵
۳. هزینۀ مخاصمات مسلحانۀ غیربینالمللی برای جامعۀ بینالملل ۱۹۸
گفتار دوم: موضوعیت سیاسی گروههای غیردولتی مسلح ۲۰۰
۱. حاکمیت عملی گروههای غیردولتی مسلح در سیستم موازنۀ قدرت ۲۰۲
بخش سوم: تفسیر مضیّق از وضعیت حقوق و تعهدات گروههای غیردولتی مسلح در حقوق بشردوستانۀ بینالمللی عرفی ۲۰۵
گفتار نخست: برخورداری گروههای غیردولتی مسلح از حقوق در تفسیری مضیّق از حقوق بشردوستانۀ بینالمللی ۲۰۷
گفتار دوم: تعهدات گروههای غیردولتی مسلح در حقوق بشردوستانۀ بینالمللی ۲۰۸
گفتار سوم: بررسی برخورداری گروههای غیردولتی مسلح از ظرفیت و لوازم شخصیت حقوقی بینالمللی ۲۱۰
بخش چهارم: تفسیر ماهیت و کیفیت شخصیت حقوقی گروههای غیردولتی مسلح در حقوق بشردوستانۀ بینالمللی ۲۱۴
گفتار نخست: تفسیر حقوق و شخصیت حقوقی گروههای غیردولتی مسلح ۲۱۵
۱. تفسیر مضیّق از حقوق گروههای غیردولتی مسلح در حقوق بشردوستانۀ بینالمللی ۲۱۵
۲. تفسیر بسیار موسّع از حقوق گروههای غیردولتی مسلح در حقوق بشردوستانۀ بینالمللی ۲۱۶
۳. تفسیر موسّع از حقوق گروههای غیردولتی مسلح در حقوق بشردوستانۀ بینالمللی ۲۱۹
گفتار دوم: مسئلهبودگی ظرفیت محدود گروههای غیردولتی مسلح و نابرابری عملی با دولتها ۲۲۱
۱. ظرفیت محدود گروههای غیردولتی مسلح و تحمل تعهدات بشردوستانه از موضعی نابرابر ۲۲۱
گفتار سوم: ماهیت شخصیت حقوقی گروههای غیردولتی مسلح ۲۲۵
گفتار چهارم: کیفیت شخصیت حقوقی بینالمللی گروههای غیردولتی مسلح ۲۲۶
۱. برونزادی شخصیت حقوقی گروههای غیردولتی مسلح ۲۲۶
۲. زمینهمندی شخصیت حقوقی گروههای غیردولتی مسلح ۲۲۶
۳. اشتقاقی بودن شخصیت حقوقی گروههای غیردولتی مسلح ۲۲۷
۴. کیفیت مشروط شخصیت حقوقی گروههای غیردولتی مسلح ۲۲۸
۵. اجتماعی بودن شخصیت حقوقی بینالمللی گروههای غیردولتی مسلح ۲۲۸
۶. عدم تلازم شخصیت حقوقی بینالمللی و مشروعیتبخشی به گروههای غیردولتی مسلح ۲۲۹
۷. مشکلۀ دور شخصیت حقوقی بینالمللی گروههای غیردولتی مسلح ۲۳۰
۸. نقش رضایت گروههای غیردولتی مسلح در شخصیت حقوقی ۲۳۱
۹. عدم تلازم شخصیت حقوقی گروههای غیردولتی مسلح با شناسایی بینالمللی ۲۳۴
۱۰. مسئلۀ بسیط بودن گروههای غیردولتی مسلح بهعنوان اشخاص حقوقی ۲۳۵
۱۱. رابطۀ سیاست و وضعیت و شخصیت حقوقی بینالمللی گروههای غیردولتی مسلح ۲۳۷
بخش پنجم: موضوعیت حقوقی گروههای غیردولتی مسلح در حقوق بشردوستانۀ بینالمللی ۲۳۹
گفتار نخست: تحول در موضوعات حقوق بینالملل ۲۴۰
گفتار دوم: موضوعیت حقوقی گروههای غیردولتی مسلح ۲۴۱
نتیجهگیری ۲۴۳
فصل ششم: ارائۀ رویکرد بدیل و استنتاجات پژوهش ۲۴۵
بخش نخست: ارائۀ رویکرد بدیل به وضعیت و شخصیت حقوقی گروههای غیردولتی مسلح ۲۴۶
گفتار نخست: شخصیت واقعی گروههای غیردولتی مسلح ۲۴۶
گفتار دوم: شخصیت کارکردی گروههای غیردولتی مسلح ۲۴۸
گفتار سوم: شخصیت حقوقی گروههای غیردولتی مسلح در دوران صلح ۲۵۰
گفتار چهارم: سیاستهای پیشنهادی ۲۵۲
بخش دوم: استنتاجات پژوهش ۲۵۳
گفتار نخست: استنتاجات شکلی، فرانظری و نظری پژوهش ۲۵۳
۱. استنتاجات شکلی پژوهش ۲۵۳
۲. استنتاجات فرانظری پژوهش ۲۵۴
۳. استنتاجات نظری پژوهش ۲۵۹
گفتار دوم: استنتاجات محتوایی پژوهش ۲۷۰
۱. بررسی قسمت نخست مدعای پژوهش ۲۷۰
۲. بررسی قسمت دوم مدعای پژوهش ۲۷۳
بخش سوم: جمعبندی ۲۷۵
بخش چهارم: دستور کار پژوهشی آینده ۲۷۶
منابع و مآخذ ۲۷۹
رویکرد اثر حاضر به موضوع مورد مطالعه بینارشتهای است و هدف از آن توصیف، تبیین و تفسیر وضعیت و شخصیت حقوقی بینالمللی گروههای غیردولتی مسلح در حقوق بشردوستانۀ بینالمللی، از مدخل روابط بینالملل است. به لحاظ فرانظری، به اقتضاء ماهیت هستیشناسانۀ موضوع مورد پژوهش، روششناسی پژوهش متکثر بوده و برای مطالعۀ هر هستی خاصی روش متناسب با آن به کار بسته شده است. در پاسخ به سؤالات اصلی پژوهش در باب چگونگی وضعیت و شخصیت حقوقی بینالمللی گروههای غیردولتی مسلح در حقوق بشردوستانۀ بینالمللی این مدعا مطرح میگردد که «گروههای غیردولتی مسلح، در حقوق بشردوستانۀ بینالمللی، از یک «شخصیت حقوقی بینالمللی نسبی» برخوردار هستند».
به لحاظ محتوایی، در پاسخ به سؤالات فرعی پژوهش، از مدخل روابط بینالملل وضعیت و اندرکنش گروههای مسلح شیعی و گروههای منشعب از القاعده در مخاصمۀ مسلحانۀ عراق- سوریه مورد توصیف و تبیین قرار گرفته که خروجی قابل کاربست آن مدلی از روندهای غالب و همراه مخاصمۀ مذکور در مراحل متوالی است. در گام بعد، ابتدا کلیت حقوق بشردوستانۀ بینالمللی قابل کاربست در مخاصمات مسلحانه توصیف و حدود و ثغور کاربستپذیری آن تعیین و تحدید شده و خروجی آن بنیانی حقوقی است که در آمیزش با بنیان تجربی فراهمآمده، تبیین و تفسیر وضعیت حقوق و تعهدات و ماهیت و کیفیت شخصیت حقوقی بینالمللی گروههای غیردولتی مسلح را ممکن میکند.
بر مبنای بنیان تجربی- حقوقی پیشینی، وضعیت حقوقی گروههای غیردولتی مسلح درگیر در مخاصمۀ عراق- سوریه و حقوق قابل کاربست بر حقوق و تعهدات و شخصیت حقوقی بینالمللی این گروهها در حقوق بشردوستانۀ بینالمللی معاهداتی و عرفی تبیین و تفسیر شده است. بر این اساس، مخاصمۀ مسلحانۀ عراق- سوریه در مراحل متوالی طبقهبندی شده و امکان بازطبقهبندی آن مورد تبیین و تفسیر قرار گرفته است. بهعلاوه، این استدلال مطرح شده است که با توسعۀ حقوق بشردوستانۀ بینالمللی عرفی مرز حقوق بشردوستانۀ بینالمللی قابل کاربست در مخاصمات مسلحانۀ بینالمللی و غیربینالمللی کمرنگ شده است و بر این اساس، وضعیت حقوقی گروههای غیردولتی مسلح درگیر در مخاصمۀ مسلحانۀ عراق- سوریه در حقوق بشردوستانۀ بینالمللی عرفی قابل کاربست در «همۀ مخاصمات مسلحانه» مورد تبیین و تفسیر قرار گرفته است و حاصل آن بنیانی از حقوق بشردوستانۀ بینالمللی است که برای تبیین و تفسیر حقوق و تعهدات و بهتبع شخصیت حقوقی بینالمللی گروههای غیردولتی مسلح مبنا قرار میگیرد.
بر این اساس، در ابتدا حقوق و تعهدات گروههای غیردولتی مسلح در حقوق بشردوستانۀ بینالمللی معاهداتی مورد تفسیر قرار گرفته و حقوق قابل کاربست بر شخصیت حقوقی بینالمللی این گروهها تعیین شده است. در نهایت، بر مبنای دادههای واقعی و حقوقی، حقوق و تعهدات و شخصیت حقوقی بینالمللی گروههای غیردولتی مسلح مورد تفسیر قرار گرفته است. در این راستا، پس از ارائۀ تفسیر مضیّق و تفسیر بسیار موسّع از شخصیت حقوقی بینالمللی گروههای غیردولتی مسلح، در نهایت میانه را گرفته و به تفسیر موسّع اتکا شده است. در تفسیر موسّع از حقوق و تعهدات گروههای غیردولتی مسلح، با ملاحظۀ هر دوی واقعیت اجتماعی و چارچوب حقوقی، این نتیجه حاصل شده است که گروههای غیردولتی مسلح از یک «شخصیت حقوقی بینالمللی نسبی» برخوردار هستند.
بر مبنای واقعیت اجتماعی، ورای حقوق بشردوستانۀ بینالمللی، رویکردی بدیل به شخصیت گروههای غیردولتی مسلح ارائه شده که مؤید «شخصیت عملی» و «شخصیت کارکردی» گروههای غیردولتی مسلح است. به علاوه، شخصیت حقوقی بینالمللی برای گروههای غیردولتی مسلح در دوران صلح نیز مورد تجویز قرار گرفته است. در نهایت، خروجی شکلی، فرانظری، نظری و محتوایی پژوهش استنتاج شده و رابطۀ منطقی درونی پژوهش مورد تبیین قرار گرفته است و بر این مبنا، دستور کاری برای پژوهشهای آینده در این حوزه ارائه شده است.