فهرست مطالب
پیشگفتار 13
مقدمه 15
فصل نخست: دراندازی طرح شکلی پژوهش 17
بخش نخست: مسئلۀ وضعیت حقوقی گروه‌های غیردولتی مسلح 17
گفتار نخست: طرح مسئله 17
گفتار دوم: وضعیت و شخصیت حقوقی کنشگران بین‌المللی از مناظر حقوق بین‌المللی جاری 21
بخش دوم: روش و مدل مطالعۀ شخصیت حقوقی گروه‌های غیردولتی مسلح 25
گفتار نخست: ضرورت افق‌گشایی از مسئلۀ شخصیت حقوقی بین‌المللی گروه‌های غیردولتی مسلح 25
گفتار دوم: نوع، روش و محدودۀ مطالعۀ شخصیت حقوقی بین‌المللی گروه‌های غیردولتی مسلح 26
گفتار سوم: مدل منطقی بینارشته‌ای: شخصیت حقوقی گروه‌های غیردولتی مسلح در حقوق بین‌الملل، از مدخل روابط بین‌الملل 29
فصل دوم: مبانی مفهومی، نظری و فرانظری پژوهش 31
بخش نخست: بنیان مفهومی پژوهش 32
گفتار نخست: مفهوم شخصیت حقوقی 33
1. تعریف و انواع شخصیت 33
گفتار دوم: مفهوم گروه‌های غیردولتی مسلح 37
1. تعریف ارزش‌گذارانه از گروه‌های غیردولتی مسلح 37
2. تعریف واقع‌گرایانه از گروه‌های غیردولتی مسلح 38
3. تعریف حقوقی از گروه‌های غیردولتی مسلح 39
4. تعریف جامع از مفهوم گروه‌های غیردولتی مسلح 40
گفتار سوم: حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی 40
گفتار چهارم: ارتباط منطقی مفاهیم بنیادین پژوهش 41
بخش دوم: بنیان نظری پژوهش 42
گفتار نخست: نظریه‌های روابط بین‌المللی 44
1. رویکرد واقع‌گرایانه 44
2. رویکرد انتقادی 53
گفتار دوم: نظریات شخصیت حقوقی 60
1. نظریات شخصیت حقوقی داخلی 60
2. نظریات شخصیت حقوقی بین‌المللی 61
بخش سوم: بنیان فرانظری پژوهش 68
گفتار نخست: تعین‌بخشی فرانظریه به روند پژوهش 68
1. فرانظریه و انتخاب روش‌های پژوهش مناسب 69
گفتار دوم: روش‌شناسی و روش‌های پژوهش 71
1. توصیف هستی مورد مشاهده 71
2. تبیین هستی توصیف‌شده 76
3. تجویز: ارائۀ بدیل و راهبردپردازی 78
4. تفسیر 80
نتیجه‌گیری 86
فصل سوم: مطالعۀ تجربی اندرکنش گروه‌های غیردولتی مسلح در مخاصمۀ عراق- سوریه 89
بخش نخست: زمینۀ مطالعۀ تجربی مخاصمه در میدان نبرد عراق- سوریه 90
بخش دوم: درگیری گروه‌های غیردولتی مسلح در دور اول مخاصمۀ عراق 91
گفتار نخست: مرحلۀ نخست مخاصمه: حملۀ آمریکا به عراق 91
گفتار دوم: مرحلۀ دوم مخاصمه: جنگ نامتقارن گروه‌های غیردولتی مسلح 96
گفتار سوم: مرحلۀ سوم: مرحلۀ گذار در خشونت 102
بخش سوم: درگیری گروه‌های غیردولتی مسلح در سوریه 103
گفتار نخست: مرحلۀ نخست خشونت: شورش ضد دولتی 104
گفتار دوم: مرحلۀ دوم مخاصمه: آغاز مخاصمه 105
گفتار سوم: مرحلۀ سوم مخاصمه: مداخلات دولتی مستقیم در مخاصمۀ سوریه 112
بخش چهارم: درگیری گروه‌های غیردولتی مسلح در دور دوم مخاصمۀ عراق 114
گفتار نخست: مرحلۀ چهارم: سرایت مخاصمه از سوریه به عراق 114
گفتار دوم: مرحلۀ پنجم: مخاصمۀ گروه‌های شیعی و ائتلاف تحت رهبری آمریکا در عراق 119
گفتار سوم: مرحلۀ ششم مخاصمه در عراق 120
نتیجه‌گیری 122
فصل چهارم: مطالعۀ درگیری گروه‌های غیردولتی مسلح در مخاصمۀ عراق- سوریه، در حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی 125
بخش اول: حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی قابل کاربست در مخاصمات مسلحانۀ بین‌المللی و غیربین‌المللی 126
گفتار نخست: حقوق قابل کاربست بر مخاصمات مسلحانه 126
1. حقوق توسل به زور 126
2. حقوق مخاصمات مسلحانه 127
3. رابطۀ منطقی حقوق توسل به زور، حقوق مخاصمات مسلحانه، و حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی 128
گفتار دوم: حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی قابل کاربست در مخاصمات مسلحانه 129
1. شکل‌گیری و تحول حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی 130
2. اصول اساسی حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی 131
3. منابع حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی 133
گفتار سوم: حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی معاهداتی 135
1. حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی معاهداتی در مخاصمات مسلحانۀ غیربین‌المللی 137
2. شناسایی مخاصمات مسلحانۀ غیربین‌المللی در حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی 138
گفتار چهارم: حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی عرفی 140
1. ماهیت مکمل حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی عرفی 140
2. عناصر قاعدۀ عرفی در حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی 143
بخش دوم: تبیین و تفسیر وضعیت گروه‌های غیردولتی مسلح در مخاصمۀ مسلحانۀ عراق- سوریه در حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی معاهداتی 147
گفتار نخست: آمیزش شواهد تجربی و معیارهای حقوقی حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی 147
گفتار دوم: طبقه‌بندی مخاصمۀ عراق- سوریه در حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی 148
1. دور نخست مخاصمۀ عراق 148
2. مخاصمۀ سوریه 153
3. دور دوم مخاصمۀ عراق 155
بخش سوم: تبیین و تفسیر درگیری گروه‌های غیردولتی مسلح در مخاصمۀ عراق- سوریه در حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی عرفی 157
گفتار نخست: روند تحولی کاربست حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی عرفی بر مخاصمات مسلحانۀ غیربین‌المللی 158
1. منزلت عرفی حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی معاهداتی قابل کاربست در مخاصمات مسلحانۀ غیربین‌المللی 158
2. کاربست اصول حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی بر مخاصمات مسلحانۀ غیربین‌المللی 162
3. کاربست قواعد حقوق بشردوستانۀ مخاصمات مسلحانۀ بین‌المللی در مخاصمات مسلحانۀ غیربین‌المللی 166
4. کاربست قواعد حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی بر «مخاصمات مسلحانه»، بدون تمایزگذاری در منبع قواعد 167
گفتار دوم: تبیین و تفسیر درگیری گروه‌های غیردولتی مسلح در مخاصمۀ مسلحانۀ عراق- سوریه در حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی عرفی 172
نتیجه‌گیری 177
فصل پنجم: وضعیت حقوق و تعهدات و شخصیت حقوقی گروه‌های غیردولتی مسلح در حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی 179
بخش نخست: تفسیر وضعیت حقوق و تعهدات و شخصیت حقوقی گروه‌های غیردولتی مسلح در حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی معاهداتی 180
گفتار نخست: بررسی وضعیت و شخصیت حقوقی گروه‌های غیردولتی مسلح درگیر در مخاصمۀ عراق- سوریه، در حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی معاهداتی 180
1. زمینۀ حقوقی وضعیت حقوق و تعهدات و شخصیت حقوقی گروه‌های غیردولتی مسلح، در حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی معاهداتی 181
2. وضعیت حقوق و تعهدات و شخصیت حقوقی گروه‌های غیردولتی مسلح در مخاصمۀ عراق 183
3. وضعیت حقوق و تعهدات و شخصیت حقوقی گروه‌های غیردولتی مسلح در مخاصمۀ سوریه 188
گفتار دوم: تبیین سیاسی از مخاصمۀ مسلحانۀ بین‌المللیِ داخلی‌شده، به‌عنوان مدخل بازطبقه‌بندی مخاصمات مسلحانه 191
بخش دوم: تغییر الگوی غالب مخاصمات به مخاصمات مسلحانۀ غیربین‌المللی در دورۀ پس از تصویب پروتکل الحاقی دوم: موضوعیت سیاسی گروه‌های غیردولتی مسلح 192
گفتار نخست: روند غلبۀ مخاصمات مسلحانۀ غیربین‌المللی به نسبت مخاصمات مسلحانۀ بین‌المللی 193
1. سیر تحول مخاصمات استعماری در عصر جنگ سرد 193
2. غلبۀ مخاصمات مسلحانۀ غیربین‌المللی به جای مخاصمات مسلحانۀ بین‌المللی 195
3. هزینۀ مخاصمات مسلحانۀ غیربین‌المللی برای جامعۀ بین‌الملل 198
گفتار دوم: موضوعیت سیاسی گروه‌های غیردولتی مسلح 200
1. حاکمیت عملی گروه‌های غیردولتی مسلح در سیستم موازنۀ قدرت 202
بخش سوم: تفسیر مضیّق از وضعیت حقوق و تعهدات گروه‌های غیردولتی مسلح در حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی عرفی 205
گفتار نخست: برخورداری گروه‌های غیردولتی مسلح از حقوق در تفسیری مضیّق از حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی 207
گفتار دوم: تعهدات گروه‌های غیردولتی مسلح در حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی 208
گفتار سوم: بررسی برخورداری گروه‌های غیردولتی مسلح از ظرفیت و لوازم شخصیت حقوقی بین‌المللی 210
بخش چهارم: تفسیر ماهیت و کیفیت شخصیت حقوقی گروه‌های غیردولتی مسلح در حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی 214
گفتار نخست: تفسیر حقوق و شخصیت حقوقی گروه‌های غیردولتی مسلح 215
1. تفسیر مضیّق از حقوق گروه‌های غیردولتی مسلح در حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی 215
2. تفسیر بسیار موسّع از حقوق گروه‌های غیردولتی مسلح در حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی 216
3. تفسیر موسّع از حقوق گروه‌های غیردولتی مسلح در حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی 219
گفتار دوم: مسئله‌بودگی ظرفیت محدود گروه‌های غیردولتی مسلح و نابرابری عملی با دولت‌ها 221
1. ظرفیت محدود گروه‌های غیردولتی مسلح و تحمل تعهدات بشردوستانه از موضعی نابرابر 221
گفتار سوم: ماهیت شخصیت حقوقی گروه‌های غیردولتی مسلح 225
گفتار چهارم: کیفیت شخصیت حقوقی بین‌المللی گروه‌های غیردولتی مسلح 226
1. برون‌زادی شخصیت حقوقی گروه‌های غیردولتی مسلح 226
2. زمینه‌مندی شخصیت حقوقی گروه‌های غیردولتی مسلح 226
3. اشتقاقی بودن شخصیت حقوقی گروه‌های غیردولتی مسلح 227
4. کیفیت مشروط شخصیت حقوقی گروه‌های غیردولتی مسلح 228
5. اجتماعی بودن شخصیت حقوقی بین‌المللی گروه‌های غیردولتی مسلح 228
6. عدم تلازم شخصیت حقوقی بین‌المللی و مشروعیت‌بخشی به گروه‌های غیردولتی مسلح 229
7. مشکلۀ دور شخصیت حقوقی بین‌المللی گروه‌های غیردولتی مسلح 230
8. نقش رضایت گروه‌های غیردولتی مسلح در شخصیت حقوقی 231
9. عدم تلازم شخصیت حقوقی گروه‌های غیردولتی مسلح با شناسایی بین‌المللی 234
10. مسئلۀ بسیط بودن گروه‌های غیردولتی مسلح به‌عنوان اشخاص حقوقی 235
11. رابطۀ سیاست و وضعیت و شخصیت حقوقی بین‌المللی گروه‌های غیردولتی مسلح 237
بخش پنجم: موضوعیت حقوقی گروه‌های غیردولتی مسلح در حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی 239
گفتار نخست: تحول در موضوعات حقوق بین‌الملل 240
گفتار دوم: موضوعیت حقوقی گروه‌های غیردولتی مسلح 241
نتیجه‌گیری 243
فصل ششم: ارائۀ رویکرد بدیل و استنتاجات پژوهش 245
بخش نخست: ارائۀ رویکرد بدیل به وضعیت و شخصیت حقوقی گروه‌های غیردولتی مسلح 246
گفتار نخست: شخصیت واقعی گروه‌های غیردولتی مسلح 246
گفتار دوم: شخصیت کارکردی گروه‌های غیردولتی مسلح 248
گفتار سوم: شخصیت حقوقی گروه‌های غیردولتی مسلح در دوران صلح 250
گفتار چهارم: سیاست‌های پیشنهادی 252
بخش دوم: استنتاجات پژوهش 253
گفتار نخست: استنتاجات شکلی، فرانظری و نظری پژوهش 253
1. استنتاجات شکلی پژوهش 253
2. استنتاجات فرانظری پژوهش 254
3. استنتاجات نظری پژوهش 259
گفتار دوم: استنتاجات محتوایی پژوهش 270
1. بررسی قسمت نخست مدعای پژوهش 270
2. بررسی قسمت دوم مدعای پژوهش 273
بخش سوم: جمع‌بندی 275
بخش چهارم: دستور کار پژوهشی آینده 276
منابع و مآخذ 279
رویکرد اثر حاضر به موضوع مورد مطالعه بینارشته‌ای است و هدف از آن توصیف، تبیین و تفسیر وضعیت و شخصیت حقوقی بین‌المللی گروه‌های غیردولتی مسلح در حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی، از مدخل روابط بین‌الملل است. به لحاظ فرانظری، به اقتضاء ماهیت هستی‌شناسانۀ موضوع مورد پژوهش، روش‌شناسی پژوهش متکثر بوده و برای مطالعۀ هر هستی خاصی روش متناسب با آن به کار بسته شده است. در پاسخ به سؤالات اصلی پژوهش در باب چگونگی وضعیت و شخصیت حقوقی بین‌المللی گروه‌های غیردولتی مسلح در حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی این مدعا مطرح می‌گردد که «گروه‌های غیردولتی مسلح، در حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی، از یک «شخصیت حقوقی بین‌المللی نسبی» برخوردار هستند».
به لحاظ محتوایی، در پاسخ به سؤالات فرعی پژوهش، از مدخل روابط بین‌الملل وضعیت و اندرکنش گروه‌های مسلح شیعی و گروه‌های منشعب از القاعده در مخاصمۀ مسلحانۀ عراق- سوریه مورد توصیف و تبیین قرار گرفته که خروجی قابل کاربست آن مدلی از روندهای غالب و همراه مخاصمۀ مذکور در مراحل متوالی است. در گام بعد، ابتدا کلیت حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی قابل کاربست در مخاصمات مسلحانه توصیف و حدود و ثغور کاربست‌پذیری آن تعیین و تحدید شده و خروجی آن بنیانی حقوقی است که در آمیزش با بنیان تجربی فراهم‌آمده، تبیین و تفسیر وضعیت حقوق و تعهدات و ماهیت و کیفیت شخصیت حقوقی بین‌المللی گروه‌های غیردولتی مسلح را ممکن می‌کند.
بر مبنای بنیان تجربی- حقوقی پیشینی، وضعیت حقوقی گروه‌های غیردولتی مسلح درگیر در مخاصمۀ عراق- سوریه و حقوق قابل کاربست بر حقوق و تعهدات و شخصیت حقوقی بین‌المللی این گروه‌ها در حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی معاهداتی و عرفی تبیین و تفسیر شده است. بر این اساس، مخاصمۀ مسلحانۀ عراق- سوریه در مراحل متوالی طبقه‌بندی شده و امکان بازطبقه‌بندی آن مورد تبیین و تفسیر قرار گرفته است. به‌علاوه، این استدلال مطرح شده است که با توسعۀ حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی عرفی مرز حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی قابل کاربست در مخاصمات مسلحانۀ بین‌المللی و غیربین‌المللی کم‌رنگ شده است و بر این اساس، وضعیت حقوقی گروه‌های غیردولتی مسلح درگیر در مخاصمۀ مسلحانۀ عراق- سوریه در حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی عرفی قابل کاربست در «همۀ مخاصمات مسلحانه» مورد تبیین و تفسیر قرار گرفته است و حاصل آن بنیانی از حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی است که برای تبیین و تفسیر حقوق و تعهدات و به‌تبع شخصیت حقوقی بین‌المللی گروه‌های غیردولتی مسلح مبنا قرار می‌گیرد.
بر این اساس، در ابتدا حقوق و تعهدات گروه‌های غیردولتی مسلح در حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی معاهداتی مورد تفسیر قرار گرفته و حقوق قابل کاربست بر شخصیت حقوقی بین‌المللی این گروه‌ها تعیین شده است. در نهایت، بر مبنای داده‌های واقعی و حقوقی، حقوق و تعهدات و شخصیت حقوقی بین‌المللی گروه‌های غیردولتی مسلح مورد تفسیر قرار گرفته است. در این راستا، پس از ارائۀ تفسیر مضیّق و تفسیر بسیار موسّع از شخصیت حقوقی بین‌المللی گروه‌های غیردولتی مسلح، در نهایت میانه را گرفته و به تفسیر موسّع اتکا شده است. در تفسیر موسّع از حقوق و تعهدات گروه‌های غیردولتی مسلح، با ملاحظۀ هر دوی واقعیت اجتماعی و چارچوب حقوقی، این نتیجه حاصل شده است که گروه‌های غیردولتی مسلح از یک «شخصیت حقوقی بین‌المللی نسبی» برخوردار هستند.
بر مبنای واقعیت اجتماعی، ورای حقوق بشردوستانۀ بین‌المللی، رویکردی بدیل به شخصیت گروه‌های غیردولتی مسلح ارائه شده که مؤید «شخصیت عملی» و «شخصیت کارکردی» گروه‌های غیردولتی مسلح است. به علاوه، شخصیت حقوقی بین‌المللی برای گروه‌های غیردولتی مسلح در دوران صلح نیز مورد تجویز قرار گرفته است. در نهایت، خروجی شکلی، فرانظری، نظری و محتوایی پژوهش استنتاج شده و رابطۀ منطقی درونی پژوهش مورد تبیین قرار گرفته است و بر این مبنا، دستور کاری برای پژوهش‌های آینده در این حوزه ارائه شده است.