دفاعیات ناقض در پرونده های نقض حق اختراع«در کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه»

بدیهی است حمایت از منافع عمومی‌و فعالان اقتصادی در کنار حمایت از حقوق مخترعان یکی از اهداف مهم قانون گذاران در وضع قوانین مربوط به حق اختراع است و قانونگذار ایران هم در قانون حمایت از مالکیت صنعتی ۱۴۰۳ این هدف مهم را مورد توجه قرار داده است اما با مطالعه حقوق کشورهای دیگر به نظر می‌رسد قواعد و مقرراتی در نظام حقوقی آن ها وجود دارد که مورد توجه قانون گذار ایران قرار نگرفته است.

تحولات سریع فناوری و گسترش رقابت‌های صنعتی در دهه‌های اخیر، موجب افزایش چشمگیر اختلافات ناشی از نقض حقوق اختراع شده است. در این میان، اگرچه تمرکز نظام‌های حقوقی عمدتاً بر حمایت از مخترع و تضمین انحصار قانونی وی است، اما توجه ناکافی به حقوق و دفاعیات شخص ناقض می‌تواند به اخلال در توازن میان منافع خصوصی و مصالح عمومی‌منجر شود. بررسی دفاع ناقض در دعاوی نقض حق اختراع از آن جهت اهمیت دارد که این دفاعیات، ابزار تحقق عدالت قضایی و تضمین دادرسی منصفانه محسوب می‌شوند. بدون پیش‌بینی و تحلیل دقیق این دفاع‌ها، امکان صدور آرای غیرمنصفانه، ایجاد انحصارهای ناموجه و حتی جلوگیری از توسعه فناوری و رقابت سالم در بازار وجود خواهد داشت.

در خصوص اهمیت این نوشتار باید گفت در نظام‌های حقوقی پیشرفته، حمایت از حقوق مالکیت فکری به ویژه اختراعات، یکی از ارکان مهم جهت توسعه نوآوری و پیشرفت صنعتی محسوب می‌شود. ثبت اختراع به مخترع اجازه می‌دهد تا از بهره‌برداری غیرمجاز دیگران جلوگیری نماید و منافع اقتصادی و معنوی خود را حفظ کند. با این وجود نظام های حقوقی بر اساس مبانی مختلف از جمله اقتصادی، حقوقی، بهداشتی و فقهی اقدام به ایجاد محدودیت ها و استثنائاتی در قلمرو حق اختراع می‌نمایند تا از این طرق بتوانند فضای مناسب رقابتی ایجاد نمایند یا تجارت را در کشورهای خود تسهیل نمایند. برخی نیز هدف ایجاد تعادل میان منافع مخترع و منافع عمومی‌را پیگیری می‌نمایند. در برخی استثنائات مانند استفاده آزمایشی دولت ها در راستای ارتقای دانش و خلاقیت در میان مردم اقدام به تصویب این محدودیت ها می‌نمایند.[۱] کشورها توجه دارند فعالانی اقتصادی در بازار وجود دارند که با سرمایه گذاری هنگفت اقدام به تولید محصولات می‌نمایند. سرمایه گذاران مذکور در مسیر فعالیت اقتصادی خود گاهی مرتکب نقض حق اختراع می‌شوند و با توجه به اینکه این سرمایه گذاری ها در مسیر توسعه اقتصادی و اشتغال برای کشورها مهم محسوب می‌شوند به ویژه برای کشورهایی مانند ایران که نقض اختراع از سوی تولیدکنندگان محتمل است، وجود و تحلیل دفاعیات ناقض در دعاوی ثبت اختراع اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.

به طور خلاصه بررسی دفاعیات ناقض چند ضرورت کلیدی دارد. ضرورت اول تبیین حقوق و تکالیف مخترع و ناقض احتمالی است. شناخت دقیق دفاعیات ناقض به مخترع و ناقض احتمالی کمک می‌کند تا حدود حقوق خود را بشناسند و از دعاوی بی‌مورد جلوگیری کنند. ضرورت دوم حفظ تعادل بین حقوق مالکیت فکری و منافع عمومی‌است: برخی دفاعیات، مانند استفاده آزمایشی یا استثناءهای قانونی، اجازه می‌دهد که نوآوری‌ها و فناوری‌ها بدون نقض حق اختراع در راستای منافع عمومی‌مورد بهره‌برداری قرار گیرند. تحلیل این دفاعیات موجب تعادل بین منافع خصوصی و منافع عمومی‌می‌شود. ضرورت سوم ارتقای کیفیت و دقت در دعاوی قضایی است. شناخت انواع دفاعیات و نحوه اعمال آن‌ها، به قاضی و دادگاه کمک می‌کند تا تصمیمات عادلانه و مبتنی بر اصول حقوقی اتخاذ کنند و از صدور احکام نادرست جلوگیری شود و ضرورت نهایی کمک به سیاست‌گذاری و اصلاح قوانین است. بررسی علمی‌دفاعیات ناقض، خلأها و ضعف‌های قانونی موجود را روشن می‌سازد و زمینه را برای تدوین سیاست‌های اصلاحی و بهبود چارچوب‌های حقوقی فراهم می‌کند. در مجموع، تحلیل دفاعیات ناقض نه تنها به توسعه حقوق مالکیت فکری کمک می‌کند، بلکه به بهبود نظام قضایی، کاهش اختلافات، ارتقای نوآوری و رقابت سالم در جامعه نیز منجر می‌شود. اهمیت این موضوع به ویژه در کشورهایی که نظام مالکیت فکری هنوز در حال تکامل است، مانند ایران، بیش از پیش احساس می‌شود. لذا اهداف اصلی این پژوهش عبارت‌اند از:

شناسایی و تحلیل انواع دفاعیات مورد استفاده از سوی ناقضان اختراع، شامل دفاعیات مبتنی بر عدم اعتبار، عدم نقض، استثنائات قانونی و محدودیت‌ها، همچنین دفاعیات مبتنی بر انصاف.

تحلیل رویه های مهم قضایی و اداری در کشورهای مختلف، به منظور شفاف‌سازی نحوه اعمال دفاعیات در عمل.

بر اساس اهداف فوق، با پژوهش های صورت گرفته در ادبیات حقوقی ایران به انواع دفاعیات ناقض به ویژه به صورت استثنائات و محدودیت های حق اختراع در مقالات مختلف به خصوص با توجه به قانون اختراعات ۱۳۸۶ پرداخته شده است. تمایز این پژوهش با پژوهش های قبلی این است که در این اثر تلاش شده است تا با توجه به نظام های حقوقی کشورهای مختلف اعم از توسعه یافته مانند آمریکا و در حال توسعه مانند هند دفاعیات ناقض به نحو مبسوط شناسایی و مورد بررسی قرار گیرد. لذا پرسش اصلی کتاب این است که دفاعیات ناقض در کشورهای پیشرو اعم از توسعه یافته و در حال توسعه چیست؟ در راستای پاسخ به سوال مذکور، سوالات فرعی به شرح زیر مطرح می‌شود:

در پرونده های نقض اختراع و دفاعیات ناقض چه مفاهیمی‌و چه دفاعیاتی مطرح می‌شوند ؟ قوانین، رویه قضایی و تجربه عملی در کشورهای پیشرفته و در حال توسعه پیشرو در خصوص دفاعیات ناقض چگونه است؟ حقوق ایران چه دفاعیاتی را برای ناقض وضع نموده است و چگونه می‌توان چارچوبی عملی و حقوقی برای استفاده مؤثر از دفاعیات ناقض در دعاوی ایران طراحی کرد ؟

پژوهش حاضر از نظر ماهیت، تحلیلی – توصیفی و از نظر هدف، کاربردی – تطبیقی است. در این تحقیق تلاش شده است با بهره‌گیری از منابع معتبر ، ابعاد مختلف دفاعیات ناقض در دعاوی ثبت اختراع بررسی و تحلیل شود لذا سعی شد با استفاده از منابع مکتوب شامل قوانین، آیین‌نامه‌ها، آرای قضایی و مقالات علمی‌مبانی نظری چارچوب پژوهش تدوین شود. در این مرحله، منابع حقوقی کشورهای منتخب آلمان، ژاپن، هند، چین و برزیل به‌ویژه ایالات متحده آمریکا مورد بررسی قرار گرفته‌اند. ضمن اینکه با تمرکز بر دعاوی مهم و آرای قضایی تأثیرگذار در نظام‌های پیشرفته، به‌ویژه حقوق آمریکا، نحوه اعمال دفاعیات ناقض در عمل بررسی شده است تا یافته‌های پژوهش جنبه کاربردی داشته باشد. علاوه بر منابع کلاسیک حقوقی، از گزارش‌های سازمان‌های بین‌المللی مانند سازمان جهانی مالکیت فکری و نهادهای تخصصی برای تحلیل سیاست‌های حقوقی استفاده شده است.

جهت سازماندهی بحث، پژوهش ابتدا از مفهوم شناسی شروع می‌شود. در ادامه دفاعیات خوانده در نظام های حقوقی کشورهای پیشرفته مورد بحث قرار می‌گیرد. در این فصل دفاعیات کشورهای مختلف مانند آمریکا، آلمان، ژاپن با توجه به قوانین و رویه قضایی این کشورها مطرح می‌شود. در ادامه دفاعیات در کشورهای در حال توسعه ای مانند هند، چین، برزیل مورد بررسی قرار می‌گیرد و در انتها به حقوق ایران اشاره می‌شود و ضمن مقایسه پیشنهادهای لازم ارائه می‌شود.