گستردگى دامنه لغات و اصطلاحات در هر زبان به حدى است که گردآورى همه آنها در یک مجموعه امرى بس دشوار است. این کار با تمام مشکلاتش، نقش به سزایى در فراگیرى زبان خارجى، بخصوص تکلم به آن زبان، ایفا نمىکند، بلکه امر مهم در فراگیرى هر زبان، شناخت ساختار جملات و عبارات و ممارست در استعمال صحیح آنها است.
در این مجموعه سعى ما بر آن است تا ضمن آموختن چگونگى ساختن جملات و عبارات در زبان عربى، دانشجو با لغات و اصطلاحات روزمره مورد نیاز، آشنا گردد. طى آموزش دورههاى مختلف زبان عربى، به مواردى برخورد نمودم که اکثر دانشجویان فارسىزبان، دچار اشتباه مىشوند. بنابراین کوشش ما بر این بوده است که تا حد امکان بر این موارد تصریح و تأکید نماییم.
بحمداللّه نتایج عملى تدریس این کتاب، بسیار چشمگیر بوده است و به طورى که مشاهده شد، طلاب حوزههاى علمیه، دانشجویان دانشگاهها و حتّى دانشآموزان دوره متوسطه که مراحلى را در صرف و نحو طى نمودهاند، پس از آموزش این کتاب در مدّت مذکور، تسلّط مطلوبى را در زمینه تکلّم و نگارش به زبان عربى فصیح به دست آوردهاند. از آنجا که گفتهاند: مُشک آن است که خود ببوید نه آنکه عطار بگوید، قضاوت در این مورد را به عهده اساتید محترم و دانشجویان گرامى واگذار مىکنیم.
کتاب حاضر، متشکل از دو مجموعه مباحث مقدّماتى و دروس اصلى مىباشد و در ادامه، مواردى مهم و ضرورى با عنوان ملحقات آورده شده است. در نهایت، کتاب با فهرست کلمات که مجموعهاى از واژههاى کلیه مباحث مقدّماتى و دروس اصلى مىباشد، پایان مىپذیرد. لازم به ذکر است که تدریس یک دوره کامل این کتاب، حدود دویست ساعت، به طول مىانجامد.
«مجموعه مباحث مقدّماتى»
این دروس پایه و اساس پیشرفت در فراگیرى مىباشد و تأکید بر آنها بسیار ضرورى است، زیرا در تجربه و عمل ملاحظه شده است که در پایان آموزش دروس مقدّماتى، اکثر دانشجویان، توانایى و تسلّط درخور و چشمگیرى در تکلّم به زبان عربى را کسب نموده و با نکات مهمى درباره ساختار و نگارش جملات در زبان عربى و لغات پرکاربرد و روزمره، آشنایى یافتهاند.
در این مجموعه، ۱۰ مبحث ارائه گردیده است که تعدّد و تَرتیب آنها، با استفاده از تجاربِ آموزشى، پیشبینى شده است.
«مجموعه دروس اصلى»
این مجموعه شامل دوازده درس اصلى است، که هریک محورى براى آشنایى با مجموعهاى از لغات و اصطلاحات لازم در یکى از موضوعات روزمره دارد. موضوعاتى از قبیل: فرآوردههاى کشاورزى و دامى، رنگها و حالات، بازار و خرید و فروش، سفر و جهانگردى، فصول سال، منزل و خانواده، مسائل بهداشتى و طبّى، توضیحاتى از شهر تهران، موضوعات نظامى و ابزارآلات جنگى، رشتههاى ورزشى، تشکیلات و تقسیمات کشورى وارگانهاى اجتماعى،دراینمجموعهعرضهمىگردند.
بخشهاى تشکیلدهنده هر درس عبارتند از :
۱ ـ متن : در آن مطالب مورد نیاز ذکر گردیده و مرجع تمارین است.
۲ ـ سؤالات درک مطلب : دانشجو، بایستى پاسخ کامل هر سؤال را پس از استنباط آن از متن درس، حفظ کرده و ذکر نماید.
۳ ـ تمارین : جهت تکرار و به کارگیرى مجدّد واژهها و اصطلاحات متن درس با اسلوب طرح شده، پیشبینى گردیده است.
۴ ـ محاورات : به طور کلى پیرامون متن درس است و جهت بالا بردن توانایى دانشجو در امر مکالمه، در نظر گرفته شده است.
«هدف و اهمیّت پرسشها و تمارین»
دانشجو به هنگام پاسخ به سؤالات، علاوه بر آشناشدن با کلمات و اصطلاحات روزمره و تسلّط بیشتر بر آنها، مىآموزد که چگونه پاسخ دهد و نسبت به نوع سؤال، جملهسازى کند.
در نوعى تمرین تحت عنوان «اِجْعَلْ ما تَصِحُّ من الأسئلة لکلّ عبارة من العبارات الآتیة» دانشجو توانایى هرچه بیشتر در ساختن جملات سؤالى را به دست مىآورد.
مثال :سافَرَ مسعودٌ أَمْسِ بالقِطارِ مَعَ سعیدٍ إلى طَهرانَ.
س :۱مَنْ سافر أَمسِ بالقطار مع سعیدٍ إلى طهران؟
س :۲کَیْفَ سافر مسعود أَمسِ مع سعید إلى طهران؟
س :۳بِاىّ وسیلة سافر مسعود أَمسِ مع سعید إلى طهران؟
س :۴مَتى سافر مسعود بالقطار مع سعید إلى طهران؟
س :۵إلى ایْنَ سافر مسعود أَمسِ بالقطار مع سعید؟
س :۶مَعَ مَنْ سافر مسعود أَمسِ بالقطار إلى طهران؟
چنانکه ملاحظه مىگردد، براى یک جمله فرضى ۶ سؤال مطرح شده است که جمله مفروض، جواب براى ۶ سؤال مطرح شده مىباشد. لازم به تذکّر است که هنگام ساختن سؤال، فقط کلمهاى که درباره آن پرسش مىشود حذف مىگردد و اضافه یا حذف دیگرى، صورت نمىپذیرد.
از آنجا که در زبان فارسى تثنیه و تذکیر و تأنیث وجود ندارد و این امور از خصوصیّات زبان عربى است، نوع دیگرى از تمارین تحت عنوان «اجعل العبارة الآتیة للصیغ المذکورة تحتها» در نظر گرفته شده تا سبب آشنایى هرچه بیشتر دانشجو با صیغههاى مختلف فعل، ضمائر (متّصل و منفصل)، موصولات، اسمهاى اشاره، مثنى و جمعبستن اسماء و تغییرات دیگرى که در جمله حاصل مىگردد، فراهم شود.
مثال :هذا هو الطّالبُ المجتهدُ الّذى أحْضَرَ کِتابَهُ کَىْ یتعلَّمَ درسَه.
۱ ـهذان هُما الطّالبانِ المجتهدانِ اللّذانِ أحضَرا کتابیهما کى یتعلّما درسهما.
۲ ـهؤلآء هُم الطّلّاب المجتهدونَ الّذین أحضَرُوا کُتُبَهم کى یتعلّمُوا درسهم.
۳ ـهذِهِ هى الطّالبة المجتهدة الّتى أحضَرَتْ کتابَها کى تتعلّمُ درسها.
۴ ـهاتان هما الطّالبتانِ المجتهدتانِ اللّتان أحضرتا کتابیهما کى تتعلّما درسهما.
۵ ـهؤلآء هُنّ الطّالبات المجتهدات اللّاتی أحضَرْنَ کُتُبَهُنّ کَىْ یتعلّمْنَ درسَهُنّ.
همانگونه که ملاحظه شد جملات بالا، تغییرات حاصل در ضمیر منفصل، اسم اشاره، صفت، اسم موصول، فعل ماضى، مفعول به، فعل مضارع و ضمیر متّصل را در صیغههاى مختلف، نشان مىدهد.
یکى دیگر از تمرینهاى بسیار مهم این کتاب، تحت عنوان «أعِد کتابةَ الجمل الآتیة صحیحةً» مىباشد، در این تمرین، جملاتى نوشته شده که نقاط ضعف و اشتباهات معمول دانشجویان فارسىزبان، هنگام نگارش و تکلّم، در آن گنجانده شده است. دانشجو بایستى این اشتباهات را یافته سپس جملات را به صورت صحیح بازنویسى کند. این نکات معمولا در رابطه با تبعیّت صفت از موصوف، رابطه بین فاعل و فعل، کاربرد حرف تعریف (ال)، حذف نون جمع مذکر سالم و مثنى به هنگام اضافه شدن، نفى کردن فعل و موضوعاتى از این قبیل است.
تمرین چهارم در رابطه با نفى افعال مىباشد. این عمل در زبان فارسى بسیار ساده است، زیرا با واردشدن «ن» یا «م» بر سر فعل، آن فعل منفى مىگردد ولى در زبان عربى، مسأله به این سادگى نیست، لذا نسبت به فعل ماضى و حال و مضارع از حروف منفى «لم، لمّا، ما، لا، لن» به مناسبتها و شرایط ویژه، استفاده مىشود.
تمرین دیگر، نسبت به تغییر زمان فعل در جملات است. برغم سهولت این امر مشاهده مىشود که بسیارى از افراد، هنگام مکالمه در این مورد دچار اشتباهاتى مىگردند.
نمونه دیگر از تمرینها، درباره تطابق فعل با فاعل و مبتدا با خبر فعلى است. توضیح اینکه اگر فاعل بر فعل مقدم شود آن را در جمله، مبتدا گویند و صیغه فعل با آن مطابقت مىکند، یعنى همراه فعل ضمیرى مىآید که مرجع آن مبتدا است. در این تمرین تغییرات حاصل در جملات را نسبت به جابجایى فعل و فاعل ذکر مىکنیم، مثلا نسبت به صیغههاى غایب، هرگاه فعل بر فاعل مقدّم شود، صیغه فعل مفرد است، خواه فاعل مفرد، مثنى یا جمع باشد.
مثال :۱ ـ یکتب الطّالب، یکتب الطّالبان، یکتب الطّلّاب.
۲ ـ الطّالب یکتب، الطّالبانِ یکتُبانِ، الطّلّاب یکتُبُونَ.
تمرین هفتم نسبت به معلوم و مجهول نمودن فعل در جمله و تغییرات حاصل از آن است. با توجّه به اینکه دانشجو، قواعد این عمل را در کتابهاى صرفى و نحوى فرا گرفته است، مهارت لازم را در کاربرد این تمرین کسب خواهد کرد. کلماتى از متن هر درس انتخاب شده که دانشجو باید هرکدام از آنها را در جملهاى به کار برد و جملات تازهاى بسازد. بدیهى است آغاز کار با ساختن جملات ساده شروع شده و به تدریج در دروس بعدى از جملات مرکب و جملات با قیود بیشترى، استفاده مىشود. این تمرین کاربرد برخى از لغات و اصطلاحات جدید را بالا برده و در نتیجه در ذهن دانشجو، ملکه مىشود.
ترجمه جملات از زبان فارسى به زبان عربى، تمرین بعدى ماست. ظاهر جملات داده شده در هر درس ساده مىباشد ولى این جملات مطالب مهم و حساسى را در بر دارند؛ یعنى علاوه بر نکاتى که فارسىزبانان ممکن است مرتکب اشتباه شوند، حاوى زمان فعل، نفى فعل و... است که در بخشهاى قبل به آنها اشاره شده است، بنابراین هنگام ترجمه، باید دقّت لازم را مبذول داشت.
دهمین تمرین در رابطه با تشخیص صفت و موصوف از مضاف و مضافالیه مىباشد. چون در تجربه ثابت شده است که تشخیص این دو مطلب در زبان عربى براى فارسىزبانان، در ابتدا مشکل مىباشد، در نتیجه این تمرین در دو درس پیشبینى گردید که تأکید بر آن لازم است.
هدف از تمرین پرکردن جاهاى خالى، تأکید بر برخى کلمات جدید و اصطلاحات تازه است.
«نکاتى در مورد شیوه تدریس کتاب»
مباحث تمهیدى غالبآ جنبه روخوانى دارند. دقّت و بحث در مطالب ذکر شده، ضرورى است. دانشجو ملزم است پاسخ تمرینها را پیدا کند و پس از سؤال از سوى استاد، به صورت شفاهى با تلفظ عربى فصیح بیان کند. نکته مهمى که لازم به ذکر است این که هر درس تمهیدى یا اصلى یک روز قبل، از سوى استاد قرائت شود و اشکالات دانشجویان برطرف گردد. سپس فرصت کافى براى آماده نمودن درس به آنها داده مىشود تا جلسه درس بعدى، شکل زندهاى به خود بگیرد. در آغاز جلسه بعد، هرکدام از دانشجویان چند سطرى از متن درس را مىخوانند و این در حالى است که استاد در تلفّظ و فصاحت خواندن، تأکید و دقّت دارد. پس از قرائت درس، استاد به سؤالهاى درس مىپردازد و دانشجویان پاسخ مىدهند. در نتیجه کل دانشجویان در پاسخ دادن، شرکت مىکنند. در مورد جوابهاى کوتاه و ساده، کافى است یک فرد پاسخ گوید ولى نسبت به پاسخهاى طولانى و مشکل بهتر است، جواب را دو یا سه دانشجو تکرار کنند. سپس نوبت به تمرینهاى درس مىرسد که استاد پاسخ هر تمرین را به صورت شفاهى از دانشجویان مىشنود و از دانشجویان دیگر در مورد صحّت ساختار جمله، نظر مىخواهد تا خود ایشان در رفع اشتباهات فعّال باشند. سرانجام استاد اشتباهات را با بیان توضیح لازم، ذکر مىکند و حل و نمونه تمرین را بر روى تابلو مىنویسد. بعد از پایان تمرینها نوبت به محاورات درس مىرسد.
محاورات نتیجه دروس هستند و مىتوان گفت هدف و ثمره آنها. بنابراین تأکید بر حفظ آنها حتمآ لازم است. استاد از دانشجویان مىخواهد که در گروههاى دونفرى نقش اشخاص در محاوره را ایفا کنند. این کار نیازمند این است که هر دانشجو به اصطلاح هم مباحث یا هم مکالم خود را از پیش انتخاب نموده و با هم تمرین کرده باشند تا محاورات حفظ شده را در کلاس اجرا کنند.
نکته قابل ملاحظه اساتید محترم این است که در ابتداى هر جلسه، مدرس گرامى از یکى از دانشجویان بخواهد که چند جمله یا چند سطرى از انشاى خود را، در رابطه با متن درس، روى تابلو بنویسد. سپس موارد اشتباه در نگارش را براى همه دانشجویان شرح داده و تصحیح نماید. همانگونه که قبلا ذکر گردید، موارد اشتباه در بین دانشجویان فارسىزبان تقریبآ مشترک است بنابراین امید مىرود بدین وسیله دانشجویان با پیشرفتى سریع، با ساختار جملات در زبان عربى آشنا شوند و مواضع مورد اشکال را بیش از پیش مد نظر قرار دهند. البته بهتر این است که این امر بیش از ۲۰ درصد وقت جلسه را نگیرد.
ضمنآ در جلسات اولیّه احتمالا جهت توضیح دروس، نیاز به استفاده از زبان فارسى احساس مىشود ولى رفتهرفته این نیاز مرتفع خواهد شد و مىبایستى در کلاس صد در صد به زبان عربى صحبت شود.
توجه به نکات زیر در مقدمه لازم است :
۱ ـ موضوعات کتاب گفتگو هر کدام محورى براى گفتگو است، و نه کل مطلب و همکاران ارجمند نسبت به هر محور مىتوانند موضوعات را بگستردانند.
۲ ـ تمارین فارسى کتاب به صورتى نگارش یافته است، که ترجمه آن به عربى هرچه بیشتر به تحت اللفظى نزدیک باشد، و این کار در پیشرفت فراگیران بسیار مؤثر است، چرا که کمتر دچار مشکل شده و احساس مىکنند که همگام با کتاب پیش مىروند، لذا از این باب مؤلف معذور است.
۳ ـ اگر مدرّس در قسمت اسالیب عربیة به تمرینهاى بیشترى احساس نیاز کند، مىتواند بر همان روال تمارین دیگرى ساخته و به فراگیران ارائه دهد.
۴ ـ در صورت محدود بودن ساعات اختصاص داده شده جهت تدریس مکالمه عربى، مدرس ناگزیر نیست که کتاب را از آغاز شروع کند، بلکه مىتواند موضوعاتى را از کتاب گفتگو انتخاب کند که مناسب ضرورت و سطح فراگیران باشد.
۵ ـ این کتاب براى آموزش مکالمات روزمره عربى تألیف شده است، لذا محتویات آن نیز درباره مسائل روزمره مىباشد.