مجموعه قوانین و مقررات مرتبط با ایمنی زیستی جمهوری اسلامی ایران

‌افزایش جمعیت بشر و نیازهای روزافزون او منجر به استفاده بیش از حد از منابع زیستی و رو به کاهش گذاردن منابع و ذخایر طبیعی شده است. در چنین شرایطی دانشمندان در تلاش برای یافتن روشهای جدید تولید مواد غذایی، کالاها و خدمات هستند.

‌با ابداع روش­های مربوط به کشت سلول، امتزاج سلول‌ها، هیبریدوما و مهندسی ژنتیک در اواخر قرن بیستم شاهد انتقال سریع زیست‌فناوری سنتی به سوی زیست‌فناوری نوین بودیم. با استفاده از مهندسی ژنتیک دانشمندان قادر شدند تا ژنهای موجودات زنده را با دستکاری تغییر دهند و مرزهای میلیون‌ها ساله‌ای که برای تبادل ژن بین موجودات زنده مختلف وجود داشت، شکسته شود. در این حوزه از علم، ژن­های دلخواه بین موجودات زنده منتقل می­شود و از این طریق می‌توان موجب تکثیر صفات دلخواه شد. توسعه زیست­فناوری نوین امیدی برای حل مشکلات بشر اعم از تهیه غذای بیشتر، روش­های درمانی و پیشگیری مناسب‌تر، محیط زیست سالم‌تر و کاربردهای متعدد دیگر است.

‌حجم بازار جهانی محصولات زیست­فناوری در سال ۲۰۱۷ به ۱/۳۹۰ میلیارد دلار رسید و رشد مرکب سالانه آن عدد ۷/۷ درصد را تجربه کرد. بر اساس روند پیشرفت­های حوزه زیست­فناوری و افزایش خدمات، حجم بازار محصولات زیست­فناوری، در سال ۲۰۲۵، به میزان ۱/۷۲۷ میلیارد دلار پیش­بینی شده است. چنین آمارهای تکان دهنده‌ای که مرتب در حال افزایش است، انعکاس اهمیت این حوزه از علم و تاثیر اقتصادی- اجتماعی آن است. از سال ۱۹۹۶ که گیاهان تراریخته برای اولین بار در مقیاس وسیع کشت شدند، سطح زیر کشت این گیاهان در جهان به طور مرتب رو به افزایش بوده است. بطوری‌که سطح زیر کشت گیاهان تراریخته از ۱/۷ میلیون هکتار در سال ۱۹۹۶ به بیش از ۱۸۹ میلیون هکتار در سال ۲۰۱۷ رسید.

‌در راستای توسعه زیست­فناوری نوین، باید مسائل ایمنی زیستی و از جمله مخاطرات احتمالی موجودات تغییر یافته ژنتیکی (GMO) بر محیط زیست و سلامت انسان مورد توجه قرار گیرد. بدین منظور کشورهای عضو کنوانسیون تنوع زیستی (CBD) در سال ۱۹۹۵، با ایجاد یک گروه کاری اقدام به تهیه یک پیش‌نویس در باره ایمنی زیستی نمودند. پس از چند سال بحث و مذاکره، در نهایت کشورهای عضو کنوانسیون، پروتکل ایمنی زیستی را در ژانویه سال ۲۰۰۰ تصویب کردند. نام این پروتکل به نام شهر ”کارتاهینا“ در کشور کلمبیا نامیده شد که میزبانی اولین جلسه فوق‌العاده را برای نهائی نمودن و تصویب پروتکل در سال ۱۹۹۹ به عهده داشت. پروتکل ایمنی زیستی کارتاهینا اولین سیستم قانونگذاری جامع برای اطمینان از انتقال، بکارگیری و استفاده  ایمن از موجودات تغییر یافته ژنتیکی است که در نظر است در بین کشورها جابجا شوند. این پروتکل از تاریخ ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۳ (۲۰ شهریور ۱۳۸۲) لازم‌الاجراء شده است.

‌کشور جمهوری اسلامی ایران در تاریخ ۲۳ آوریل ۲۰۰۱ (۳ اردیبهشت ۱۳۸۰) این پروتکل را امضاء و در ۲۹ مرداد ۱۳۸۲، رسماً به آن ملحق شد. در راستای اجرایی شدن مفاد پروتکل ایمنی زیستی کارتاهینا، قانون ملی ایمنی زیستی در سال ۱۳۸۸ به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید. کلیه امور مربوط به تولید، رهاسازی، نقل و انتقال داخلی و فرامرزی، صادرات، واردات، عرضه، خرید، فروش، مصرف و استفاده از موجودات زنده تغییر یافته ژنتیکی با رعایت مفاد این قانون مجاز است و دولت مکلف است تمهیدات لازم را برای انجام این امور فراهم آورد.

مجموعه حاضر، سعی نموده است قوانین و مقررات مرتبط با ایمنی زیستی در حوزه­های سلامت، دام و گیاه را تدوین و در معرض مخاطبان قرار دهد. امید می­رود مجموعه همواره بروز رسانی و حقوق زنده را معرفی و از ورود مقررات منسوخ به مجموعه جلوگیری نماید.

نگارندگان از حمایت­های دبیرخانه پروژه توانمندسازی ایمنی زیستی مستقر در سازمان حفاظت محیط زیست، تسهیلات جهانی محیط زیست (GEF)[۱] و برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد (UNEP)[۲] در جهت انتشار کتاب حاضر قدردانی می‌نمایند.