حریم خصوصی در فقه و حقوق ایران

حریم خصوصی به معنای مجموعه‌ی اطلاعات و مسائل حوزه‌های خصوصی ‌ـ ‌فردی است که شخص نمی‌خواهد کسی بدون تمایل و اطلاع وی نسبت به آن دسترسی حاصل و به آنها تعرض شود، یکی از ارزشمندترین مفاهیم نظام‌های حقوقی توسعه‌یافته است. حق بر حریم خصوصی از آنجایی که ارتباط بسیار نزدیکی با کرامت انسانی دارد جزئی از مهمترین حقوق انسانی به شمار می‌رود. این حق تضمین‌کننده‌ی تمامیت مادی و معنوی انسان‌نیز هست. این حق با آزادی و استقلال انسان‌ها ارتباط گسترده‌ای داشته و در سایه‌ی خود به وی امکان می‌دهد تا سرنوشت خود را تعیین کرده، و به طور کلی اهداف خصوصی خویش را تعقیب کند. داشتن حریم خصوصی در عرصه‌ی اجتماعی به انسان امکان می‌دهد تا حق تشکیل انجمن‌ها و تشکلات خصوصی را داشته باشد.

با توجه به اینکه حمایت گسترده‌ای در اسلام از حق حریم خصوصی وجود دارد، کمتر کسی به این بخش از قوانین اسلامی توجه نموده است. از این رو چنین پژوهشی ضروری به نظر می‌رسد زیرا حتی با اینکه متون اسلامی، ادله استباط فقه شیعه و نظرات فقها بخشی از منابع اصلی قوانین ایران محسوب می‌شوند، توجه به این مبانی و به‌کارگیری آنها در جهت حمایت از این حق در قوانین ما بسیار اندک بوده، و در تدوین قوانین و حمایت از حریم خصوصی در حقوق موضوعه آن‌چنان که باید منعکس نشده است.

با بررسی‌های صورت‌گرفته در این پژوهش این نتیجه حاصل شد که داشتن حریم خصوصی و حمایت از آن یکی از آموزه‌های حقوق اسلام است. و این نظام حقوقی بیش از تمامی نظام‌ها به این حق اساسی پرداخته و در قالب آیاتی به طور صریح از مصادیق این حق حمایت کرده است. بررسی روایات نبوی و ائمه‌ی اطهار (ع) نیز بیان‌گر وجود، اهمیت و حمایت از این حق بشری است. مطالعه‌ی نظرات فقها نشان‌دهنده‌‌ی استناد ایشان به آیات و احادیث، در رابطه با حمایت از حریم خصوصی است. لیکن حریم خصوصی در متون اسلامی و نظرات فقها با این واژه‌مورد حمایت واقع نشده است بلکه این حق در قالب مصادیقی چون ممنوعیت سوءظن، تجسس، ورود بدون اذن به منازل دیگران، استراق سمع و بصر، نمیمه و غیبت، سب و هجو و قذف، اشاعه‌ی فحشا و هتک ستر و خیانت در امانت مورد حمایت قرار گرفته است.

لیکن متأسفانه باید دانست که به این حق اساسی آن‌گونه که شایسته است نه در عرصه علمی‌ـ پژوهشی و نه در عرصه اجرایی ـ قانونی پرداخته نشده و با وجود این که حمایت‌های گسترده و غیرقابل انکاری از این حق در منابع اصلی حقوق اسلامی از جمله قرآن و سنت وجود دارد زادگاه حقوقی، قانونی و آکادمیک این حق غرب بوده است. بنابراین در راستای یک پژوهش بی‌طرفانه و علمی بر آن شدیم تا ابعاد این حق را در حقوق اسلام و فقه شیعه بررسی کنیم تا برگی بدیع از حمایت‌های همه‌جانبه دستورات الهی را در دین اسلام نمایان کنیم، باشد که مقبول درگاه حق تعالی واقع شود.

کلیات

گروهی از جامعه‌شناسان معتقدند انسان موجودی مدنی‌الطبع است، و زندگی اجتماعی از طبیعت وجودی اوست. گروهی دیگر عقیده دارند که نیازهای انسان، او را به سوی زندگی اجتماعی سوق داده است. زیرا در اجتماع، و با گره خوردن نیروی افراد به یکدیگر افزون بر رفع نیاز، امنیت افراد از طرف جمع پاسداری می‌شود. دیرزمانی است که انسان گونه‌های مختلف زندگی اجتماعی را تجربه می‌کند، تا بهترین روش زندگی مدنی را بیابد و متمدن شود. شگفت‌انگیز است که پس از سپری کردن این دوران، در جست‌وجوی حق عزلت و تنهایی خویش در جمع است،‌و از آن با عنوان حریم خصوصی یاد می‌کند.

حق حریم خصوصی افراد از عناوین نوپیدا است. تازگی این عنوان،‌تعریف آن را دشوار ساخته است. برای دریافت مفهوم حریم خصوصی، دیدگاه اندیشمندان غربی مورد بررسی قرار می‌گیرد، تا جایگاه چنین حقی، در قلمرو حقوق اسلامی روشن شود. چرا که اندیشمندان حقوق غرب اولین کسانی بودند که به این واژه حیات حقوقی آکادمیک بخشیده و آن را از قلمرو فلسفه به قلمرو حقوق دانشگاهی وارد کرده و از آن نهادی حقوقی ـ قانونی در چارچوب‌های نظام پژوهشی ـ مطالعاتی به وجود آوردند.

بیان و طرح مسئله

حریم خصوصی به معنای چارچوبی از فضای فکری، معنوی و مادی متعلق به انسان است که هیچ کس حق تعرض به آن را ندارد. از این رو می‌توان آن را یکی از ارزشمندترین مفاهیم نظام حقوقی اسلام و نیز نظام‌های حقوقی توسعه‌یافته دانست. حق ناشی حریم خصوصی در زمره‌ی مهمترین حقوقی است که ارتباط تنگاتنگی با کرامت انسانی دارد. و هدف از آن تعالی شخصیت انسان و به دیگر سخن تکریم تمامیت مادی و معنوی انسان است. حریم خصوصی با استقلال و آزادی‌انسان‌ها و حق بر تعیین سرنوشت برای خود ارتباط گسترده‌ای دارد. زیرا فضای لازم برای رشد و تکامل شخصی افراد را فراهم ساخته و از ابزار شدن انسان‌ها جلوگیری می‌کند. به انسان‌ها امکان می‌دهد تا اهداف و غایات خصوصی خود را تعقیب کنند و عرصه‌ای برای ابراز احساسات و عواطف درونی خود داشته باشند. همچنین، حریم خصوصی یکی از اصول سازمان‌بخش جامعه‌ی مدنی است که امکان شکوفایی انجمن‌ها و تشکلات خصوصی را فراهم می‌سازد. لزوم حمایت از حریم خصوصی و عدم مداخله در امور خصوصی یکی از آموزه‌های مهم اسلام نیز است. در آیات متعددی از قرآن مجید بر لزوم رعایت حریم خصوصی اشخاص تأکید شده است (سوره‌ی حجرات/ آیه‌۱۲، سوره‌ی نور/ آیه‌۲۷، سوره‌ی بقره/ آیه‌۱۸۹). سنت پیامبر اکرم (ص) و ائمه‌ی اطهار (ع) و سیره‌ی مسلمانان نیز سرشار از توصیه‌هایی در پرهیز از نقض مصادیق مختلف حریم خصوصی است. البته، اصطلاح «حریم خصوصی» نه در آیات قرآن و نه در روایات اسلامی به کار نرفته است و موضع اسلام در مواجهه با مقوله‌‌ی حریم خصوصی یک موضع به اصطلاح «تحویل‌گرایانه» است. یعنی حریم خصوصی، در قالب احاله به حقوق و آزادی‌های دیگر نظیر حق مالکیت، حق آزادی از تجسس، حق برخورداری از اصل برائت، حق غیرقابل تعرض بودن حقوق وابسته به شخصیت مورد حمایت واقع شده است. این پژوهش در صدد بیان این نکته است که قدمت حمایت از حریم خصوصی در حقوق اسلامی بسیار بیشتر از سایر نظام‌های حقوقی است و مقوله‌های مختلف این حق با مبانی مستحکمی مورد حمایت قرار گرفته است. حریم خصوصی منازل،‌ارتباطات، امور خصوصی و افکار و عقاید شخصی بیش از ۱۴۰۰ سال پیش مورد تأکید اسلام قرار گرفته است در حالی که نخستین جرقه‌های حمایت جدی از حریم خصوصی حتی در مواضع تحویل‌گرایان سنت غرب به قرون ۱۷ و ۱۸ میلادی باز می‌گردد.

نکته‌ی مهمی که در تفسیر آیات و روایات اسلامی مربوط به حریم خصوصی باید مورد توجه قرار گیرد آن است که آیات و روایات در قالب احکام تکلیفی از مصادیق حریم خصوصی حمایت کرده‌اند. بنابراین نباید خرده گرفت که آیات و روایات اسلامی جنبه‌ی مذهبی و اخلاقی دارند و نه جنبه‌ی حقوقی تا در تحمیل مسئولیت بر عهده‌ی نقض‌کننده آن قابل استناد باشند. با وجود این، متأسفانه نه در نظام حقوقی ایران و نه در نظام حقوقی سایر کشورهای مسلمان، در تدوین قوانین و مقررات مختلف مرتبط با حریم خصوصی، اهمیت این حق چنان که باید درک نشده و حمایت‌های لازم از آن صورت نگرفته است.

ضرورت، اهمیت و هدف کتاب

در اصل این امر که حریم خصوصی باید مورد حمایت قرار گیرد تردیدی وجود ندارد. اما چگونگی این حمایت محل نزاع است. به عبارت دیگر، مفهوم حریم خصوصی، مصادیق و موارد آن، و نیز اسباب و عوامل نادیده گرفتن آن از سوی دولت‌ها و هیئت حاکمه و اینکه چه چیزهایی داخل در آن یا خارج از آن قرار می‌گیرند و شرایط و موارد ورود به حریم خصوصی در زمره‌ی مهمترین مسائلی است که تاکنون پاسخی روشن نیافته‌اند. به ویژه در نظام حقوقی ایران که کم‌تر به این مباحث پرداخته شده است. از دیگر سو، متأثر بودن نظام حقوقی ما از فقه امامیه، ضرورت تبیین مسئله‌ی حریم خصوصی از منظر استنباط فقهی و به خصوص منابع اصلی استنباط چون قرآن و سنت را امری انکارناپذیر می‌نماید. اصطلاح حریم خصوصی در سیستم حقوق غرب اصطلاح جدیدی است، و حقوق‌دانان غربی نیز با دشواری تعریف و ذکر آن روبه‌رو شده‌اند. هدف این پژوهش بیان تعریفی جامع و مانع از حریم خصوصی و نیز ذکر مصادیق آن است و پس از آن، به تبیین پاسداری حقوق اسلامی با وجود قدمت خود از حریم خصوصی می‌پردازد،‌و جزئی‌ترین موارد آن را نیز از نظر دور نداشته است.