بررسی فقهی، حقوقی و اخلاقی قرارداد انجماد جنین و گامت

یکی از کارکردهای ازدواج «توالد و تناسل» می­باشد. به دنیا آمدن فرزند از یک­ طرف سبب حفظ نسل انسان شده و از طرف دیگر رونق و گرمی خاصی به کانون خانواده بخشیده و دوام و بقای این نهاد حقوقی را استوارتر می­نماید. تولیدمثل و داشتن فرزند چنان اهمیّتی دارد که در قرآن کریم نیز در موارد متعددی بحث فرزند مطرح شده است؛ از جمله­ی آنها، آیه‌ی 72 سوره‌ی نحل می‌باشد که در آن آمده است: (... و از همسرانتان برای شما فرزندان و نوه‌هایی به وجود می‌آورد)؛ نمونه‌ی دیگر، در آیات 5 و 49 سوره­ی مریم می­باشد. در آیه 5 این سوره، حضرت زکریا (علیه­اسلام) از خداوند تقاضای فرزندی می­کند که از او و از آل یعقوب ارث ببرد و در آیه 49 نیز خداوند اعطای اسماعیل و اسحق را به حضرت ابراهیم (علیه­السلام) نوعی هدیه برمی­شمارد.

تمایل به بقای نسل، یک نیاز غیر جسمانی است که تحقق چنین امری وابسته به وجود اسپرم و تخمکی است که با داشتن قابلیّت باروری در فرایند لقاح، سلول تخم را تشکیل داده، زمینه‌ی تقسیمات سلولی را در آن فراهم می‌آورد. لذا طبیعی است؛ اگر هریک از زن و مرد یا هر دوی آنها از چنین سلامتی برخوردار نباشند، امکان تولید انسانی با ویژگی‌های خود را نخواهند داشت؛ هر چند تمایل روحی و روانی بر این امر هم چنان باقی است. (حمدالهی و روشن، 1392: 11)

ناباروری از مشکلاتی است که بشر از دیرباز با آن مواجه بوده و در حال حاضر نیز بطور گسترده­ای با آن درگیر است. به عدم وقوع حاملگی در طی یکسال انجام مقاربت و نزدیکی، بدون استفاده از وسائل پیشگیری از بارداری «ناباروری» می­گویند. (یدالهی، 1391: 3) طبق آماری که سازمان بهداشت جهانی[1] ارائه نموده در حال حاضر بیش از یک و نیم میلیون نفر از زوجهای ایرانی نازا هستند؛ مطابق این آمار، ده تا پانزده درصد از زوج­های جهان با مشکل نازایی مواجه می­باشند. (آخوندی و صادقی، 1382: 18)

در پی حل این مشکل، بشر از گذشته تلاش­های گسترده­ای را به ­کار بسته که از جمله آنها عبارتست از؛ درمان جراحی (جراحی برای رفع مشکلات ساختمانی دستگاه تولید مثل) و درمان دارویی (استفاده از داروهای باروری برای تحریک تخمک­گذاری، انتقال اسپرم شستشوداده شده و متحرک شوهر به رحم). بیشتر منابع علمی موافقت خود را با این روش­ها اعلام و این نوع اقدامات را برای درمان پنجاه درصد از موارد نازایی مؤثّر می­دانند. (آخوندی و صادقی، همان: 18)

در قرون اخیر با پیشرفت دانش و تکنولوژی، برای درمان ناباروری روشهای نوینی ایجاد شده که از جمله آنها عبارتند از؛

1- تلقیح اسپرم در داخل رحم[2]: در این روش مایع منی به روشهای مختلف از مرد گرفته شده و پس از شستشو و جداسازی، اسپرم­های زنده با ابزار مخصوص و به طور مصنوعی همزمان با تخمک­گذاری وارد حفره­ی رحم می­شود. این درمان در موارد مختلفی از جمله نازایی با علل نامشخص، بعضی از اختلالات اسپرم، وجود موکوس نامناسب در دهانه­ی رحم برای عبور اسپرم و برای بعضی از بیماران دارای اختلالات تخمک­گذاری مورد استفاده قرار می­گیرد.

2- لقاح خارج رحمی[3]: در این روش تخمک بالغ با اسپرم در محیط آزمایشگاه لقاح ­یافته و جنین حاصل در مرحله­ی 8 سلولی یا بالاتر مجدداً به رحم مادر منتقل می­شود. این روش دارای مراحل مختلفی است که عبارتند از؛ تحریک تخمکدان، جمع­آوری تخمک­ها، تهیه و آماده‌سازی اسپرم، لقاح و رشد جنین در محیط آزمایشگاه، انتقال جنین به داخل رحم و تزریق هورمون پروژسترون. از این روش در مواردی مانند انسداد لوله­ی رحم و مردانی که اسپرم آنها برای IUI ضعیف است، استفاده می­کنند.

3- انتقال گامت به داخل لوله­ی رحم[4]: در این روش پس از جمع­آوری تخمک­ها، تهیه و آماده‌سازی اسپرم، مقدار مناسبی از آن دو را به وسیله­ی لاپراسکوپ وارد لوله­ی رحم ( لوله فالوپ) می­کنند. (منظور از گامت، اسپرم و تخمک قبل از باروری است که به آن نطفه نیز می­گویند). (آخوندی و صادقی، همان: 24)

4- انتقال نطفه­ی بارور شده به داخل لوله­ی رحم[5]: در این روش، اسپرم و تخمک در آزمایشگاه لقاح یافته و زایگوت (جنین تک سلولی) به وسیله­ی لاپراسکوپ به داخل لوله­ی رحم (لوله­ فالوپ) منتقل می­شود.

5- تزریق اسپرم به داخل تخمک یا میکرواینجکشن[6]: در این روش، اسپرم به وسیله­ی سوزن شیشه­ای ظریف مستقیماً به داخل تخمک بالغ تزریق می­شود.

 به مجموع این روش­ها، روش­های کمکی تولید مثل[7] می­گویند. (غفّاری، 1382: 8 تا14)

یکی دیگر از روش‌هایی که در جهت باروری مورد استفاده واقع می‌شود، انجماد جنین و گامت می‌باشد. انجماد جنین و گامت دارای کارایی‌های متعددی می‌باشند؛ سرماداری (یا انجماد) منی این امکان را پزشکان فراهم کرده است، تا اسپرم‌ها را برای سال‌ها در شرایط ذخیره نگهداری شوند و در مواقع نیاز آنها را از شرایط ذخیره خارج و جهت انجام مراحل لقاح خارج رحمی مورد استفاده قرار دهند. این تکنیک در مورد آن دسته از بیمارانی که تحت درمان‌های خاص از جمله شیمی­درمانی و رادیوتراپی قرار می‌گیرند کاربرد وسیعی دارد؛ به این دلیل که انجام درمان‌های ذکر شده ممکن است منجر به کاهش و یا از دست رفتن کامل توانایی تولید اسپرم گردد. همچنین روش­های انجمادی برای فردی که دارای تعداد سلول‌های اسپرم اندک باشد نیز بکار می‌رود. از دیگر مواردی که تکنیک سرماداری می‌تواند کاربرد داشته باشد می‌توان به بیوپسی بیضه اشاره کرد. بدین توضیح که از آنجایی که نمونه برداری اسپرم به روش بیوپسی بیضه برای بیمار خوش آیند نیست، می‌توان از نمونه جمع آوری شده، در یک سیکل درمانی استفاده کرد و نمونه‌هایی از بیوپسی را هم جهت استفاده در سیکل‌های بعدی با استفاده از تکنیک سرماداری ذخیره و نگاهداری کرد.

انجماد گامت زن یا سرماداری تخمک، روش نسبتا جدیدی در زمینه تکنولوژی‌های کمک بارورکننده می‌باشد. سرماداری تخمک این امکان را به زنان می‌دهد تا تخمک‌های خود را در سنین جوان­تر در شرایط ویژه نگاهداری کنند تا برای سنین بالاتر مورد استفاده قرار دهند. همچنین در مواقعی که زنان در شرایط پزشکی اورژانسی (نظیر بیماری سرطان) قرار می‌گیرند، پیش از هرگونه اقدام درمانی برای معالجه، می‌توانند جهت حفظ قابلیّت باروری خود از تکنیک سرماداری تخمک استفاده کنند.

جنین­ها حاصل ترکیب اسپرم و تخمک هستند. در یک سیکل درمانی از طریق لقاح خارج رحمی (IVF,ICSI) تشکیل شدند. ممکن است تعدادی جنین مازاد بر جنین‌هایی که در همان سیکل درمانی به زن انتقال داده شده است، وجود داشته باشند. این جنین‌ها می­توانند از طریق روش سرماداری، برای مدت‌های طولانی در شرایط ویژه نگاهداری شوند. این جنین‌ها پس از خارج شدن از شرایط انجماد، می‌توانند برای بارداری‌های بعدی مورد استفاده قرار گیرند و یا اینکه پس از مشاوره، با موافقت زوجین و طی مراحل قانونی به زوج‌های نابارور دیگری اهداء شوند که حتی امکان داشتن فرزند از طریق تکنیک‌های کمک بارور کننده (IUI ,IVF) برای آنها وجود ندارد. این روش در زمانی که زوجین تمایل به نگاهداری از جنین خود دارند تا درآینده از آن استفاده کنند نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. انجماد جنین این امکان را فراهم می‌کند تا زن بدون نیاز به تحریک مجدد تخمک­گذاری و جمع آوری تخمک و با هزینه کمتر برای بارداری‌های بعدی اقدام نماید. در زمان انتقال، جنین‌ها از شرایط سرماداری یا انجماد خارج شده و زن فقط با مصرف داروهای ویژه بدن خود را برای دریافت جنین‌ها آماده می‌کند. تاکنون با استفاده از روش سرماداری جنین، هزاران نوزاد در مراکز ناباروری متولد شده‌اند.

به موازات امکان بهره‌گیری از روش‌های انجمادی، مسائل پیچیده و خاصی نیز در فقه و حقوق پدید می‌آید که ضرورت دارد متخصصان این رشته به آنها بپردازند و آثار استفاده از آنها را بر پایه‌ی مبانی خود مطالعه و ارزیابی کنند و راهکارهای متناسب با آنها ارائه دهند. بررسی وضعیّت فقهی حقوقی بهره‌گیری از روش‌های انجماد جنین و گامت و ماهیّت قرارداد منعقده در این خصوص، مسئولیّت حقوقی متقاضیان انجماد و مراکز انجماد، امکان استفاده از جنین و گامت منجمد پس از مرگ، صور انحلال قرارداد انجماد و بررسی گزینه­های مشروع جهت تعیین سرنوشت جنین و گامت­های منجمد از آن دسته مسائل می‌باشند. ظهور مسائلی حقوقی در خصوص ماهیّت جنین‌های منجمد، از دیگر مسائل حقوقی است که بهره‌گیری از روش‌های انجمادی آن را بر انگیخته است که تبیین ماهیّت آنها از نظر تحلیلی و علمی حائز اهمیّت می‌باشد.

انجماد جنین و گامت سابقه­ی چندانی در حقوق ایران ندارد، از این رو بحث در مورد جنبه­های حقوقی مختلف آن، بحث روز محافل علمی است. در خصوص تعیین ماهیّت جنین‌های آزمایشگاهی که جنین‌های منجمد نیز در گروه آنان قرار می‌گیرند، تحقیقاتی در دنیا صورت گرفته است8 و9 و10؛ ولی در ایران تعداد محدودی از مقالات، اشارات کوتاه و سطحی در این خصوص داشته‌اند. امّا، در خصوص قرارداد انجماد جنین و گامت و بحث‌هایی که از این قرارداد ناشی می‌شود، همانند تبیین ماهیّت قرارداد انجماد، آثار این قرارداد و مسائل حقوقی آن مطالعه‌ی پژوهشی صورت نگرفته است.

این بحث نه سابقه­ی فقهی دارد که فقها در مورد آن بررسی نموده باشند، نه قانونی در این زمینه وجود دارد که راهگشا باشد و نه هنوز اثر جامعی نوشته شده که بتوان به آن تمسک جست. در میان استفتائات نیز فقط چند استفتاست که به برخی از موضوعاتی که بعد از انجماد جنین و گامت مطرح می‌گردند پرداخته و در آنها نیز به طور معمول فقط حکم موضوع بیان شده است. همچنین، از آنجایی که این موضوع در ارتباط با علم طب می­باشد، اطلاعات پزشکی خاصی را می­طلبید که بدین منظور، نگارندگان مدتی را به مطالعه­ی تخصصی در این زمینه صرف نموده است.