مستخدمین دولت و کارگران هر یک در قبال انجام وظایف خویش حقوق و مزایایی دارند که در مورد مستخدمین دولتی، دولت و در مورد کارگران، کارفرما مکلف به پرداخت آنهاست. در حقوق اداری ایران، حقوق و مزایای مستخدمین دولت در قوانین استخدام کشوری مصوب 31/3/1345، نظام هماهنگ پرداخت کارکنان دولت مصوب 13/6/1370، مدیریت خدمات کشوری مصوب 8/7/1386 تعریف و احصاء شده و در مورد کارگران در قانون کار مصوب 29/8/1369 عنوان شده است. در واقع، منظور از حقوق، کلیه امتیازاتی است که کارمند و کارگر در قبال کار خود استحقاق بهره مندی از آن را پیدا می کند و مزایا نیز امتیازاتی است که برای ترغیب و تشویق کارکنان و نیز به جهت رفاه حال آنها و افزایش انگیزه و تقویت روحیه آنها به ایشان تعلق می گیرد. بر اساس بند 5 ماده 2 قانون تأمین اجتماعی مصوب 3/4/1354، مزد یا حقوق یا کارمزد در این قانون شامل هر گونه وجوه و مزایای نقدی یا غیرنقدی مستمر است که در مقابل کار به بیمه شده داده می‌شود. بنابراین پرداختی‌هایی که به کارمندان و کارگران صورت می گیرد شامل حقوق و مزایاست که حقوق همواره مستمر است و همیشه به فرد پرداخت می گردد. اما آیا مزایا نیز همواره به کارمند و کارگر پرداخت می شود؟ آیا امکان قطع مزایای پرداختی وجود دارد؟

کارمندان دولت و کارگران هر یک تحت شمول قوانین جداگانه ای هستند و مقررات متفاوتی بر آنها حاکم است. حقوق استخدامی کارمندان شامل دو دسته حقوق و مزایای مادی و غیرمادی است. حقوق غیرمادی آن دسته از امتیازاتی است که کارمند به صورت نقدی یا جنسی دریافت نمی کند بلکه این امتیازات جهت حفظ حرمت و کرامت انسانی وی و رفاه و استراحت و داشتن اوقات فراغت مستخدم پیش بینی شده است. مثل حق امنیت شغلی، حق دفاع از حقوق شغلی، بیمه، مرخصی، حق کار در محیط بهداشتی و ایمن و... منظور از حقوق و مزایای مادی وجوه و کالاهایی است که مستخدم در طول خدمت خود به صورت مستمر و منظم یا نامنظم و غیر مستمر دریافت می کند که حقوق و مزایای ماهیانه هم نامیده می شود. حقوق و مزایای مادی شامل حقوق ثابت، فوق العاده ها و مزایا و تفاوت تطبیق است. 

قانون استخدام کشوری مصوب 1345 با اصلاحات و الحاقات بعدی، مزایای مستمر را صراحتاً بیان ننموده و از قرائن و اماراتی که در مواد مختلف وجود دارد، مزایای مستمر قابل تشخیص بوده و اماره این قانون برای شناسایی مزایای مستمر، «کسر حق بیمه بازنشستگی» است. مزایای مستمر مفهومی عام بوده و اعم از فوق العاده های مستمر است. در قانون مدیریت خدمات کشوری مصوب 1386 با اصلاحات بعدی، فوق العاده های مستمر، صراحتاً در تبصره ذیل ماده 76 احصاء شده اند و اسلوب این قانون و قانون استخدام، در بحث شناسایی این فو ق العاده ها و مزایای مستمر، محل ابهام است. مطابق مواد 65 و 66 قانون مدیریت حقوق ثابت برابر است با مجموع امتیاز عوامل شغل و عوامل شاغل ضرب در ضریب ریالی. عوامل شغل یعنی ویژگی هایی که خاص یک شغل است مثل پیچیدگی وظایف و سطح تخصص مورد نیاز شغل. عوامل شاغل ویژگی هایی هستند که مختص یک کارمند است. مانند میزان تحصیلات، میزان تجربه و سابقه خدمت. مورد دیگر، تفاوت تطبیق است. طبق تبصره ماده 78 همین قانون اگر با اجرای قانون مدیریت میزان حقوق دریافتی هر یک از کارمندان نسبت به حقوق دریافتی قبلی آنها کاهش یابد، مبلغی تحت عنوان تفاوت تطبیق تا حدی که به میزان حقوق دریافتی قبلی آنها برسد، به این کارمندان پرداخت می شود. 

مزایا و فوق العاده ها امتیازاتی است که در اوضاع و احوال خاص به حقوق ثابت اضافه می شود که در ماده 68 قانون مدیریت خدمات کشوری نام برده شده اند که عبارتند از: فوق العاده مناطق کمتر توسعه یافته، فوق العاده ایثارگری، کمک هزینه عائله مندی و اولاد، فوق العاده شغل، فوق العاده ویژه، فوق العاده مدیریت و سرپرستی، فوق العاده نشان های دولتی و.... اینها مواردی هستند که در کنار حقوق ثابت به کارمند تعلق می گیرد که البته میزان آنها در افراد متفاوت است. برای مثال در فوق العاده شغل برای مشاغل سطح کاردانی تا حداکثر 700 امتیاز، در مشاغل سطح کارشناسی تا حداکثر 1500 امتیاز و در مشاغل سطوح بالاتر تا حداکثر 2000 امتیاز به مستخدم تعلق می گیرد. 

مقنن در تبصره ماده 76 همان قانون به بیان مزایای مستمر می پردازد که فوق العاده-های ایثارگری، نشان های دولتی، خدمت در زمان جنگ در مناطق جنگ زده، فوق العاده سختی کار و کار در محیط غیرمتعارف و فوق العاده شغل، فوق العاده های مستمر هستند. همان طور که مشاهده می‌شود قانون گذار چند مزیت را تحت عنوان مزیت مستمر بیان داشته است. بنابراین باقی مزایا غیرمستمر هستند. سوالی که در اینجا مطرح می شود این است که مزایای مستمر و غیرمستمر چه مزایایی هستند و هر یک چه تأثیری در رابطه استخدامی کارمند و دولت دارند؟ ملاک و ضابطه شناسایی این مزایا و آثاری که بر این رابطه می گذارند چیست و چه تفاوت هایی با هم دارند؟ به عبارتی در حالات مختلف استخدامی که برای کارمند پیش می آید، چه آثاری بر رابطه استخدامی و پرداخت مزایا به آنان مترتب است؟ این مزایا در روابط میان کارگر و کارفرما چگونه تعریف می شوند؟ و چه تفاوتی با مزایای مختص کارمندان دارند؟ علاوه بر این شناسایی مزایا و فوق العاده-های مستمر از حیث استخراج آثار آنها در حق بیمه، کسور بازنشستگی، مالیات و پرداخت پاداش پایان خدمت و حق سنوات برای کارگران، از چه اهمیتی برخوردار است؟

در حقوق ایران، کارگران، مشمول قانون کار مصوب 29/8/1369 هستند. حقوق و مزد مبلغی است که نیروی کار در ازای ارائه خدمات و انجام فعالیت‌های مورد انتظار کارفرما از او دریافت می کند اما کارگران علاوه بر دستمزد خود مبالغ دیگری نیز تحت عنوان مزایا دریافت کنند. در مورد حقوق و مزایای کارگران با چند اصطلاح مواجه هستیم: حق السعی، مزد مبنا، مزد ثابت و مزایای رفاهی و انگیزه ای. مطابق ماده 34 قانون مذکور، تمامی دریافتی های کارگر، حق السعی نامیده می شود. این قانون به وضوح مزایای مستمر را مشخص نکرده و به موجب بند 5 ماده 2 و ماده 30 قانون تأمین اجتماعی مصوب 1354، کارفرما مکلف به کسر حق بیمه از وجوه و مزایای مستمر می باشد و این مزایا در مقررات و مصوبات سازمان تأمین اجتماعی، مشخص شده اند. 

در خصوص کارگران، مزایای مستمر مبالغی هستند که تحت عنوان مزایا به صورت متوالی هر ماه به همراه حقوق اصلی به کارگر پرداخت می شود که ممکن است به صورت نقدی یا غیرنقدی باشد. از جمله مزایا می توان به موارد زیر اشاره کرد: اضافه کاری، کار نوبتی، مزد ایام تعطیل و مرخصی، فوق العاده کارهای سخت و زیان آور و.. که به کارگران پرداخت می شود. سوالی که در اینجا مطرح می شود این است که آیا مزایای مستمر کارگران همانند مزایای کارمندان است؟و اگر این گونه نیست این مزایا چه تفاوت هایی با مزایای متعلق به کارمندان دارد؟معیار مستمر بودن مزایا در حقوق کار چیست و چه آثاری دارد؟

علاوه بر قوانین و مقررات پراکنده دیگر که در خصوص مزایا، احکام متعدد و متنوعی دارند، در رویه قضایی نیز، این مهم بارها به چالش و تعارض کشیده شده که آرای متعدد هیأت عمومی دیوان عدالت اداری، محصول همین ایرادات است. به عنوان مثال، آرای شماره 153-154 مورخ 29/2/93، 49-50 مورخ 28/1/97، 911 مورخ 8/5/98،112 مورخ 7/3/85، 2973 مورخ 24/10/98، 657-658 مورخ 15/10/87، 778 الی 838 مورخ 7/11/92، 229 مورخ 24/5/90، ۳۳۲۸ مورخ ۱۳۹۸/۱۱/۲۹ و اصلاحی آن مورخ 14/6/1400، 1392-1402 مورخ 10/9/1393 و 386887 مورخ 18/2/1403 هیأت عمومی دیوان عدالت اداری که مقوله مزایای مستمر و غیر آن و آثارش را بغرنج تر نموده است. در یک نگرش به نظر می رسد مزایای مستمر و غیرمستمر در حقوق اداری و کار ایران تعریف نشده و به صورت مصداقی و ناقص به آن پرداخته شده که سبب شده، آثار آن از نظر کسر حق بیمه، بازنشستگی، پاداش پایان خدمت و مالیات، محل اختلاف و موجب صدور آرای متعدد قضایی باشد. از این رو، معیار دیوان، در خصوص شناسایی مزایا و فوق العاده ها به عنوان مزایای مستمر امری قابل تأمل بوده و جای فحص و تحلیل بسیار دارد. 

همان گونه که مشاهده می شود، مقنن مزایای مستمر را از غیرمستمر تفکیک نموده که این خود حاکی از آثار متفاوت این مزیت ها بر رابطه استخدامی کارگر و کارمند است. با نگاهی اجمالی به پژوهش های پیشین که در زمینه حقوق استخدامی انجام شده، در می یابیم که کاستی هایی در این زمینه وجود داشته و تاکنون در این مورد اثری حتی خلاصه و مختصر دیده نمی شود. اهمیتی که این موضوع در زمینه قوانین و مقررات استخدامی دارد و دعاوی بسیاری که در این زمینه در دیوان عدالت اداری مطرح شده و می شود و نیز کاربردی بودن این مسئله و ابهامات موجود در آن موجب شد تا به جست و جو، کاوش و تحلیل در این وادی بپردازم. در این کتاب، به تعریف و تبیین فوق العاده ها و مزایای مستمر و غیرمستمر خواهم پرداخت و آثار این مزایا، رویکردها و معیارهای دیوان عدالت اداری را با تکیه بر قوانین و مقررات اداری و استخدامی بررسی خواهم کرد که مشتمل بر قوانین عام استخدامی، یعنی قانون استخدام کشوری، قانون مدیریت خدمات کشوری، قانون نظام هماهنگ پرداخت کارکنان دولت، قانون کار، قانون تأمین اجتماعی و مقررات مربوط به آنهاست. لذا قوانین و مقررات خاص استخدامی، مطمح نظر نیست.